ସମସ୍ତ ଜୀବର ଜନ୍ମ ଓ ଚରିତ୍ର ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, କିନ୍ତୁ କେବଳ କାର୍ମିକ କ୍ରିୟା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଏହି ସ୍ୱଭାବ ନଶ୍ୱର ଫଳ ଦେଇପାରେ ନାହିଁ। ଯେପରି ଅଗ୍ନି ସମ୍ପର୍କରେ ଗଲେ କେବଳ ସୁନା ଗଳିଯାଏ, କାଳିକୋହଳ ନୁହେଁ; ସେପରି, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଦୋଷ ପକ୍କା ହୋଇଯାଇଛି, ସେମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କେବଳ ଶିବଭକ୍ତିରେ ଲିନ ଥିବାମାନେ ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠି ଯାହା ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ତାହା ସ୍ୱୟଂ ହୁଏନାହିଁ; ଏହି ପରିଣତି ପାଇଁ ସ୍ୱାଧୀନ କର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ସଂପନ୍ନ ହୁଏ। ଶିବ ନିଜେ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱଭାବର ଦୟାମୟ ଅଟୁଟ ଅନୁଗ୍ରହଦାତା, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଅଶୁଦ୍ଧ, ସେମାନେ ଅଣ୍ଡଜୀବ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଯଦି ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଚାଲିଥାନ୍ତି, ତେବେ ଶିବ କେମିତି କର୍ମ ଓ ମାୟାରେ ବନ୍ଧି ହୋଇ ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ଘୁଞ୍ଚିବେ? ଏହି ବନ୍ଧନ କେବଳ ଜୀବାତ୍ମାଙ୍କ ପାଇଁ, ଶିବଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ; କାରଣ ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧତା ଜୀବର ଅନ୍ତଃସ୍ଥ, ବାହ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯଦି ଏହା ବାହ୍ୟ ହେଉଥାନ୍ତା, ତେବେ କୌଣସି ନିର୍ଦିଷ୍ଟ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥାନ୍ତା, କିନ୍ତୁ ଏହି କାରଣ ଅନନ୍ୟ, ନିଜସ୍ୱ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅଲଗା। ଯଦିଓ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଏକ, ତଥାପି କେହି ବନ୍ଧନରେ ଅଛନ୍ତି, କେହି ମୁକ୍ତ; ବନ୍ଧନରେ ଅଛିଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ କିଛି ବିଲୟ ଓ ଭୋଗର ଅଧିକାର ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ। ଏହି ଜୀବମାନେ ଜ୍ଞାନ, ଶକ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଗୁଣରେ ଉଚ୍ଚ-ନିଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି; କିଛି ଦେହଧାରଣ କରନ୍ତି, କିଛି ନିକଟର ଅଞ୍ଚଳରେ ରହନ୍ତି। ଦେହୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଶିବ ଆଛନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ପଥର ଶିରୋପରି ଅବସ୍ଥିତ, ମଧ୍ୟରେ ମହେଶ୍ୱର ଓ ରୁଦ୍ରମାନେ, ତଳରେ ଅନ୍ୟମାନେ। ମାୟାର ସାମୀପ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ତିନିପ୍ରକାର କାରଣରେ ଆତ୍ମା ତଳେ ଅଛି, ଅନ୍ତଃଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଉପରେ ଅଛନ୍ତି ପରମାତ୍ମା, ଯେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ୍ୱର ଏବଂ କିଛି ବସୁ ପରମାତ୍ମାର ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି। କିଛି ଅନ୍ତଃଆତ୍ମା ଅବସ୍ଥାରେ, କିଛି ଆତ୍ମା ଅବସ୍ଥାରେ, ଶୈବମାନେ ଶାନ୍ତିର ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ, ମାହେଶ୍ୱରମାନେ ଶାନ୍ତିରେ। ଜ୍ଞାନ ଖେତ୍ରରେ ରୌଦ୍ର, ବ୍ୟବସ୍ଥା ଖେତ୍ରରେ ବୈଷ୍ଣବ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଖେତ୍ରରେ ଆତ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ପ୍ରଜାପତିମାନେ। ଅଷ୍ଟ ପ୍ରଧାନ ଦେବ ଜନ୍ମ ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ, ମଣିଷ ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟମ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଏହିପରି ଅନ୍ୟମାନେ ନିମ୍ନ; ଏହି ପାଞ୍ଚ ଜନ୍ମ ମିଶି ଚୌଦ୍ଧ ହୁଏ। ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ ଅବସ୍ଥା ସଂସାରୀ ଆତ୍ମାର ଅଶୁଦ୍ଧତା ଦ୍ୱାରା ବୁଝିବା ଯାଏ, ଯେପରି ମୁକ୍ତଙ୍କର ଅଶୁଦ୍ଧତା ନଥାଏ; ପ୍ରଥମେ କଚା, ପରେ ପକ୍କା। ଅଶୁଦ୍ଧତା ମଧ୍ୟ କଚା-ପକ୍କା ଭାବରେ ଥାଏ, ଏହା ପୁନର୍ଜନ୍ମର କାରଣ; କଚା ଅବସ୍ଥାରେ ମଣିଷମାନେ ନିମ୍ନ, ପକ୍କା ଅବସ୍ଥାରେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଉଚ୍ଚ ହୁଏ। ଗୋପଦବନ୍ଧ ଆତ୍ମା ତିନିପ୍ରକାର—ଏକ, ଦୁଇ, କିମ୍ବା ତିନି ଅଶୁଦ୍ଧତା; ଏଠାରେ ଏକ ଅଶୁଦ୍ଧତା ଥିବା ଉଚ୍ଚ, ଦୁଇ ଥିବା ମଧ୍ୟମ, ତିନି ଥିବା ନିମ୍ନ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ତାଙ୍କ ଅନୁସାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ତିନି ଅଶୁଦ୍ଧତା ଥିବାମାନେ, ଦୁଇ ଓ ଏକ ଥିବାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ; ଏହି ଭିନ୍ନତା ଅନୁପାଦ ଅନୁଯାୟୀ ସୃଷ୍ଟିରେ ଧାରଣା। ସମସ୍ତ ଏକ, ଦୁଇ, କିମ୍ବା ତିନି ଅଶୁଦ୍ଧତା ଥିବା ଉପରେ ଶିବଙ୍କର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ; ଶିବତ୍ୱ ନଥିବା ଯାହା ତାହା ମଧ୍ୟ ଶିବଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ। ଏପରି, ସମସ୍ତ ଜଗତ ରୁଦ୍ରମାନେ ଶାସନ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ରୁଦ୍ର ନୁହେଁ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶାସନରେ; ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରୁ ମହାପୃଥିବୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶତଶଃ ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଶାସିତ। ମାୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ମଧ୍ୟଭାଗ ଅନୁକ୍ରମେ ଅମରମାନଙ୍କ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ, ଅଙ୍ଗୁଠିର ଆକୃତିରୁ ଆଗକୁ ଅନ୍ତଃପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ଦ୍ୟୁଲୋକ ଆଦି ମହାମାୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୂଲୋକ ପରି ଦେବତାମାନେ ଶାସନ କରନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ତରିକ୍ଷରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅବସ୍ଥିତ। ସେମାନେ ଦ୍ୟୁଲୋକରେ ଦେବତା, ଅନ୍ତରିକ୍ଷରେ ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ମଧ୍ୟ; ଏପରି ଦେବତାମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜାଦି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ। ଏହି ତିନିପ୍ରକାର ଅଶୁଦ୍ଧତା—କଚା ଓ ପକ୍କା ଭାବରେ—ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ମଣିଷମାନେ ସଂସାର ରୋଗର କାରଣ। ଏହି ରୋଗର ଏକମାତ୍ର ଔଷଧ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ; ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଏହି ଔଷଧ ଦେଇଥିବା ଶିବ, ସମସ୍ତର ମୁଳ କାରଣ, ଶମ୍ଭୁ। ଶିବ ଯେପରି ଜୀବମାନେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ ଛାଡ଼ି ମୁକ୍ତ କରିପାରନ୍ତି, ସେ କେମିତି ଦୁଃଖ ଦେଇପାରିବେ? ଏଥିରେ ଅନ୍ୟମତ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାର ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଃଖମୟ, ଦୁଃଖ କେମିତି ଦୁଃଖ ନୁହେଁ ହୋଇପାରିବ? କାରଣ ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱଭାବ ରୂପାନ୍ତର ହୁଏନାହିଁ। ଏକ ରୋଗୀ ମାନ୍ୟ ଡାକ୍ତର କିମ୍ବା ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ନିଜେ ନିରୋଗ ହୁଏନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଡାକ୍ତର ଉପଚାର ଦ୍ୱାରା ରୋଗୀକୁ ନିରୋଗ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ଶିବ ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଓ ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ଅଶୁଦ୍ଧ ଓ ଦୁଃଖିତ ଜୀବମାନେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ଡାକ୍ତର ରୋଗର କାରଣ ନୁହେଁ, ଏପରି ଶିବ ଜଗତ ଚକ୍ରର କାରଣ ନୁହେଁ; ଏହି ଅସମତା ତାଙ୍କ ଦୋଷ ନୁହେଁ। ଯେପରି ଦୁଃଖ ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱଭାବ, ତେଣୁ ଶିବ ଏହିର କାରଣ ନୁହେଁ; ଜୀବର ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଅଶୁଦ୍ଧତା ତାଙ୍କୁ ସଂସାରରେ ଭ୍ରମଣ କରାଏ। ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧତା, ଯେଉଁଥିରୁ ସଂସାର ହୁଏ, ଜଡ ମାୟା ପରି; ଏହା ନିଜେ କିଛି କରେନାହିଁ, ଶିବଙ୍କ ସାମୀପ୍ୟ ଛାଡ଼ି। ଯେପରି କୁମ୍ଭ ଚୁମ୍ବକ ସାମ୍ନାରେ ଗତି କରେ, ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧତା ମଧ୍ୟ ଶିବ ସାମ୍ନାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଏହି ସାମୀପ୍ୟ ନିରନ୍ତର କାରଣ ଅପସାରଣ ହୁଏନାହିଁ; ତେଣୁ ଶିବ, ନିୟନ୍ତା, ସଂସାର ଦ୍ୱାରା ଅଜ୍ଞାତ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି। ଏଠାରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ଶିବ ବିନା ଘଟେନାହିଁ; ସମସ୍ତ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ମୋହିତ ନୁହେଁ। ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞାଶକ୍ତି ସମସ୍ତକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସମସ୍ତ ଉପରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ତଥାପି ସେ ଅଲିପ୍ତ।