ଏହି ପବିତ୍ର ଶିବପୁରାଣର କଥାରେ, ଜଣେ ଜଣେ ଅଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ଶିବଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଶୁଦ୍ଧ ହେଇଯାଏ, ଏହା ଏମିତି ଯେ, ଲୋହା ଅଗ୍ନିରେ ପକାଯିବାରେ ଜଳନ ଅଗ୍ନିର, ଲୋହାର ନୁହେଁ। ଦେହୀ ଆତ୍ମାରେ ଶାସନ କେବଳ ପ୍ରଭୁଙ୍କର, ନୁହେଁ ଏକେକ ଆତ୍ମାର; ଏହା ଏମିତି ଯେ, କାଠ ଉପରକୁ ଜଳନ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଅଗ୍ନି ହିଁ ଜଳନ କରେ। କାଠର କଳା ହେବା ଅଗ୍ନିର ନୁହେଁ, କାଠର ଅଟୁଟ ଗୁଣ; ଏହିପରି ଏହି ଜଗତରେ କାଠ, ପଥର, କୁମ୍ଭରେ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ରହେ—ସେ ଶିବଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିର ପ୍ରଭାବରେ ଶିବତ୍ୱ ଆସେ। ମିତ୍ରତା ପରି ଗୁଣଗୁଡିକ ଦ୍ୱିତୀୟ, ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଅଲଗା। ଏହି ଗୁଣଗୁଡିକ ଏଉଁ ଲୋକଙ୍କୁ ପୁଣ୍ୟ କିମ୍ବା ଦୋଷ ଦେଇପାରେ; ତଥାପି, ଯାହା ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଟୁଟ, ସବୁ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ—ଶିବଙ୍କ ଗୁଣ ପୁଣ୍ୟ କିମ୍ବା ଦୋଷ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଲୋକ 'କୃପା' ଶବ୍ଦକୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବେ ନାହିଁ କହନ୍ତି; ବାସ୍ତବ ଉପକାର ହେଉଛି ମୋକ୍ଷ, ଯାହା ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଓ ଶୁଭ। ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ କିଛି କଲେ ଉପକାର ହୁଏ; ଏହି ଉପକାର ହିଁ କୃପା। ଆମେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉପକାର କରିବାରେ ଲାଗିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଶିବ ହିଁ ସମସ୍ତ ଜଗତର କୃପାର କାରଣ। 'ସାହାଯ୍ୟ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ କୃପା ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, କାରଣ ଏହା ଉପକାରର ଗୁଣ; ଏହିପରି ଶିବ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପକାରୀ। ଚେତନ ଓ ଅଚେତନ ସମସ୍ତ ଦିନେ ଉପକାରରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ନିଜ ଗୁଣର ବାଧାରେ ସମାନ ଉପକାର ପାଇନାହିଁ। ଏହା ଏମିତି ଯେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ରଶିମାନେ ଦ୍ୱାରା ପଦ୍ମ ଫୁଟାଏ, ତଥାପି ସମସ୍ତ ପଦ୍ମ ସମାନ ଫୁଟେନାହିଁ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ। ପ୍ରଭାବ ଦେବାର କାରଣ ହେଉଛି ବିଭିନ୍ନ ଜୀବର ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣ; ତେଉଁ ଗୁଣ କ୍ରିୟାଶୀଳ ଲୋକଙ୍କୁ ନଶ୍ୱର ଫଳ ଦେଇପାରେ ନାହିଁ। ଅଗ୍ନି ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ସୁନା ପିଗଳେ, କଳା ଏହି ଧରି ପିଗଳେନାହିଁ; ଏହିପରି, ଯେଉଁ ଆତ୍ମାର ଅଶୁଦ୍ଧି ପକିଯାଇଛି, ସେମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି, ନୁହେଁ କେବଳ ଶିବଭକ୍ତ। ଯାହା କିଛି ହେବାର ଯୋଗ୍ୟ, ସେ ନିଜେ ହେବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ନିରନ୍ତର ସ୍ୱାଧୀନ କର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଶିବ, ନିଜ ଶୁଦ୍ଧ ଗୁଣରେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ କୃପା ଦେଇଥାନ୍ତି; ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ଅଶୁଦ୍ଧ, ସେମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ଭାବରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ନାହିଁ ତ, ଏହି ଜୀବଗୁଡିକ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଘୁଞ୍ଚିଥାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଶିବ କର୍ମ ଓ ମାୟାରେ ବାନ୍ଧି, ପୁନଃଜନ୍ମ ନେଇପାରିବେ କି? ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଲୋକ ଏହା କହିପାରିବେନାହିଁ। ଏହି ବନ୍ଧନ କେବଳ ଜୀବ ଆତ୍ମାର, ଶିବଙ୍କର ନୁହେଁ; କାରଣ ଅଶୁଦ୍ଧି ଆତ୍ମାର ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣ, ବାହାରୁ ଆସିନାହିଁ। ଯଦି ବାହାରୁ ଆସିଥାନ୍ତି, ତେଉଁ ନିଶ୍ଚିତ କାରଣରୁ ଆସିଥାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଏହି କାରଣ ନିଜେ ଅନନ୍ୟ, ନିଜ ଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଯଦିଓ ଆତ୍ମାର ତତ୍ତ୍ୱ ସମାନ, କିନ୍ତୁ କିଛି ଆତ୍ମା ବନ୍ଧିତ, କିଛି ମୁକ୍ତ; ବନ୍ଧିତ ମଧ୍ୟରେ, କିଛି ନାଶ ଓ ଉପଭୋଗର ଅଧିକାରରୁ। ଜୀବମାନେ ଜ୍ଞାନ, ଶକ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣରେ ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାନ୍ତି; କିଛି ଦେହୀ ଅବସ୍ଥା ପାଆନ୍ତି, କିଛି ନିକଟ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାନ୍ତି। ଦେହୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ, କିଛି ଶିବ ଶିରଉପରି ପଥରେ ଅବସ୍ଥିତ; ମଧ୍ୟରେ ମହେଶ୍ୱର ଓ ରୁଦ୍ର; ନିମ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅନ୍ୟମାନେ। ମାୟାର ନିକଟ ଯଦିଓ, ତିନିପ୍ରକାର କାରଣରୁ ତଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଆତ୍ମା ରହେ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ। ଉପରେ ଅଛି ପରମାତ୍ମା, ଯାହାକୁ ପରମାତ୍ମାନ୍ତି କୁହାଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ୍ୱର ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି, କିଛି ବସୁ ପରମାତ୍ମା ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି। କିଛି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆତ୍ମାରେ, କିଛି ଆତ୍ମାରେ; ଶୈବମାନେ ଶାନ୍ତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାନ୍ତି, ମହେଶ୍ୱର ଶାନ୍ତିରେ ଅଛନ୍ତି। ଜ୍ଞାନ ମଣ୍ଡଳରେ ରୁଦ୍ରମାନେ, ସ୍ଥାପନ ମଣ୍ଡଳରେ ବୈଷ୍ଣବମାନେ, ସଂହାର ମଣ୍ଡଳରେ ଆତ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମାର ପ୍ରଜନକ। ଏଠି ଅଷ୍ଟ ଦିବ୍ୟ ଜନ୍ମ ଉଚ୍ଚତମ, ମାନବ ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟମ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଦିନିକିଆ ନିମ୍ନ; ଏହି ପାଞ୍ଚ ଜନ୍ମ ମିଶି ଚୌଦ ହୁଏ। ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ ଅବସ୍ଥା ଆତ୍ମାର ଅଶୁଦ୍ଧିରେ ଅଛି, ମୁକ୍ତି ପାଇଥିବା ଆତ୍ମାର ଅଶୁଦ୍ଧି ନାହିଁ; ପ୍ରଥମେ କଚା, ପରେ ପକା। ଅଶୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ କଚା କିମ୍ବା ପକା, ଏହି ପରିବ୍ରାଜନର କାରଣ; କଚାରେ ମାନବ ମଧ୍ୟରେ ନିମ୍ନତା, ପକାରେ କ୍ରମେ ଉନ୍ନତି। ଗୋପରି ବନ୍ଧିତ ଆତ୍ମାରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଅଶୁଦ୍ଧି: ଏକ, ଦୁଇ, କିମ୍ବା ତିନି; ଏମାନେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ଅଶୁଦ୍ଧି ଉଚ୍ଚ, ଦୁଇ ମଧ୍ୟମ, ତିନି ନିମ୍ନ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅନୁକ୍ରମରେ ଅବସ୍ଥିତ। ତିନି ଅଶୁଦ୍ଧି ଦୁଇ ଓ ଏକ ଅଶୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ, ଏହିପରି ଉପାଧି ଭିତିରେ ଭେଦ ଯୋଜାଯାଏ। ଏକ, ଦୁଇ, ତିନି ଅଶୁଦ୍ଧିରେ ଶିବ ହିଁ ଶାସନ କରନ୍ତି; ଶିବତ୍ୱ ନୁହେଁ ଯାହା, ତାହା ମଧ୍ୟ ଶିବ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ। ଏହିପରି ଜଗତ ରୁଦ୍ରମାନେ ଶାସିତ, ରୁଦ୍ରତ୍ୱ ନୁହେଁ ଯାହା, ତାହା ମଧ୍ୟ; ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରୁ ମହାପୃଥିବୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଶତ ଶତ ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଶାସନ କରନ୍ତି। ମାୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ମଧ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ଅନୁକ୍ରମରେ ଅମର ଦେବତାମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଭରିଛନ୍ତି, ଅଙ୍ଗୁଠିର ଆକାରରୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ମହାମାୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗ ଭୂମି ଦେବତାମାନେ ଶାସନ କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଅନୁସାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତା, ମଧ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେବତା, ଭୂମିରେ ମଧ୍ୟ; ଏହିପରି ଦେବତାମାନେ ଦେବତାଙ୍କର ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ। ଏହି ତିନି ଅଶୁଦ୍ଧି, କଚା ଓ ପକା, ଅଲଗା ଭାବରେ, ପ୍ରବୃତ୍ତି ରୋଗ ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଏହି ରୋଗର ଏକମାତ୍ର ଔଷଧ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ; ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଶିବ, ଶୁଭ ଦ୍ୱାରା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାରଣ, ଔଷଧ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଶିବ, ଯିଏ ଜୀବମାନେକୁ ବନ୍ଧନରୁ ଦୁଃଖ ନ ଦେଇ ମୁକ୍ତ କରିପାରନ୍ତି, ସେ କିପରି ଦୁଃଖ ଦେଇପାରିବେ? ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦୁଃଖ ହିଁ; ଦୁଃଖ କିପରି ଦୁଃଖ ନ ହେବ? ତତ୍ତ୍ୱର ଗୁଣ ବଦଳିନାହିଁ।