ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ ଶିବ ପୁରାଣର ଏହି ପବିତ୍ର ଶ୍ଲୋକମାନେ ଏକ ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱକଥା କୁ ଉଦ୍ଘାଟିତ କରନ୍ତି । ଏଠାରେ କୁହାଯାଏ, ଜେଉଁଜଣେ ନିଜର ଶକ୍ତି ଥିଲେ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବେ, ସେ ଯଦି କେବଳ ନିଷ୍ପକ୍ଷତା ଦେଖାଇ ଉପେକ୍ଷା କରନ୍ତି, ତେବେ ସେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିଥାନ୍ତି । ଏହି ପ୍ରକାର ଦୟା ବିନା କ୍ଷତି କରିବା କେତେକ ଲୋକ କହନ୍ତି ସଦା ନିଷିଦ୍ଧ, ଆଉ କେତେକ କହନ୍ତି ଏହା ନୁହେଁ । ଏଠି ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଏ, ଯେପରି ଡାକ୍ତର ରୋଗୀଙ୍କୁ ନିଜ ଚିକିତ୍ସା ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତି କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା କୌଣସି କ୍ରୁରତା ନୁହେଁ, ଏହା ତ ଦୟା ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥାଏ । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଦୟା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କ୍ଷତି ହୁଏ, ସେଠି ଏହି ଦୟା ମଧ୍ୟ ଦୋଷ ହୋଇଯାଏ । ଯଦି ଆମେ ଦୟା ବୋଲି କେବଳ ଉପେକ୍ଷା କରିଦେଉଛୁ, ତେବେ ଯେଉଁଜଣେ ରକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ୍, ସେ ଆପତ୍ତିରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି । ଯଥା, ଯଦି ଆମେ ଦେଖୁଛୁ ଏକ ସର୍ପ ଆସୁଛି ଏବଂ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍ ଲୋକଙ୍କୁ ଉପେକ୍ଷା କଲୁ, ତେବେ ଏହା ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତତଃ କ୍ରୁରତା ହୋଇଯାଏ । ଏହିପରି ଦୟା ସବୁବେଳେ ଗୁଣ ନୁହେଁ; କେବଳ ଯାହା ଉପଯୁକ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ସାଧନ କରେ, ସେଇ ଗୁଣ ସ୍ୱୀକୃତ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ । ଏହି ଜଗତର ଅନେକ ଦେହୀ ଜୀବମାନେ ରହିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୋଷ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଦୋଷ କେବଳ ଜୀବଙ୍କୁ ଲାଗିଥାଏ, ଶିବଙ୍କୁ କେବେ ନୁହେଁ । ଯେପରି କାଂସା ଅଗ୍ନିରେ ପଡିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ରଖିଥାଏ, ଅଗ୍ନି କିନ୍ତୁ ଅପବିତ୍ର ହୁଏନାହିଁ । ଅଗ୍ନି ଅପବିତ୍ରତା ନେଉନାହିଁ, କିନ୍ତୁ କାଂସା ଅପବିତ୍ରତା ନେଇଥାଏ । ଯେପରି ଅଗ୍ନି ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଅପବିତ୍ର ଯାହା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ହୁଏ, ଏହିପରି ଶିବଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଶିବ କେବେ ଅପବିତ୍ର ହୁଏନାହିଁ, ବରଂ ଅପବିତ୍ର ଆତ୍ମା ଶିବଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ପବିତ୍ର ହୁଏ । ଯେପରି ଲୋହା ଅଗ୍ନିରେ ପଡିଲେ ଜଳିଯାଏ, ଏହି ଜଳିବା ଗୁଣ ଅଗ୍ନିର, ଲୋହାର ନୁହେଁ, ଏହିପରି ଦେହୀ ଆତ୍ମାରେ ଶାସନ କରିବା ଶିବଙ୍କର, ଜୀବଙ୍କର ନୁହେଁ । କାଠ ନିଜେ ଉପରକୁ ଜଳେନାହିଁ, ଅଗ୍ନି ଜଳେ; କାଠର କୋଇଳା ହେବା ତାହାର ଦୋଷ, ଅଗ୍ନିର ନୁହେଁ । ଏହି ସମସ୍ତ ଦେହୀ ଜୀବମାନେ ଆପଣାପେ ଶିବ ନୁହନ୍ତି, ଶିବଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଗୁଣ ଆସେ । ମୌଳିକ ଗୁଣ ଯେପରି ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହି ମୌଳିକ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା କେବଳ ପୁଣ୍ୟ କିମ୍ବା ପାପ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଶିବଙ୍କର ଗୁଣ କେବେ ପୁଣ୍ୟ କିମ୍ବା ପାପ ନୁହେଁ । ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦୟାକୁ ମୌଳିକ ନୁହେଁ ବୋଲି କହନ୍ତିନାହିଁ, ମୁକ୍ତି ହେଉଛି ପ୍ରକୃତ ଉପକାର, ଏହା ହେଉଛି ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଓ ଶୁଭ ଫଳ । ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ହୁଏ, ସେଇ ଉପକୃତି ଦୟା । ଏହିପରି ଦୟା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉପକୃତି କରେ, ଯେଉଁଥିରେ ଶିବ ଜଗତର ସାର୍ବଜନୀନ ଦୟାଳୁ । ଦୟା ଅର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଉପକୃତି, ତେଣୁ ଶିବ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉପକାର କରନ୍ତି । ସମସ୍ତ ଚେତନ ଓ ଜଡ ଦ୍ରବ୍ୟ ସଦା ଉପକୃତି କରିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା କେବଳ ସମାନ ଫଳ ନ ପାଆନ୍ତି । ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ପଦ୍ମ ଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ପଦ୍ମ ସମାନ ଖିଲେନାହିଁ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ଖିଲେ । ଏହିପରି, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ନିଜ ଗୁଣ ତାଙ୍କର ଉନ୍ନତି କିମ୍ବା ପତନର କାରଣ, କିନ୍ତୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ମାନେ ଏହି ନିଜ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୟଶୀଳ ଫଳ ନ ପାଆନ୍ତି । ଅଗ୍ନି ସଂସ୍ପର୍ଶରେ କେବଳ ସୁନା ଗଳିଯାଏ, କୋଇଳା ନୁହେଁ; ଏହିପରି ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଦୋଷ ପକିଗଲା, ସେମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କେବଳ ଶିବଭକ୍ତ ହେବାରେ ଏହି ଫଳ ନ ମିଳେ । ଯେଉଁଟି କିଛି ହେବା ଯୋଗ୍ୟ, ସେ ନିଜେ ହୁଏନାହିଁ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଏକ ସ୍ୱାଧୀନ କର୍ତ୍ତା ଦରକାର । ଏହିପରି, ଶିବ ସ୍ୱଭାବରେ ପବିତ୍ର ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଦୟାଳୁ, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଅପବିତ୍ର, ସେମାନେ ଜୀବ । ନହେଲେ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଚଳିଥାନ୍ତା, କିନ୍ତୁ ଶିବ କର୍ମ ଓ ମାୟାରେ ବନ୍ଧି ଅବତରଣ କରନ୍ତି, ଏହା ଜ୍ଞାନୀ ମାନେ କେବେ ମନେ କରନ୍ତିନାହିଁ । ଏହି ବନ୍ଧନ କେବଳ ଜୀବଙ୍କର, ଶିବଙ୍କର ନୁହେଁ; କାରଣ ଦୋଷ ଜୀବର ମୌଳିକ ଗୁଣ, ବାହ୍ୟ ତ ନୁହେଁ । ଯଦି ବାହ୍ୟ ହେଉଥାନ୍ତା, ତେବେ କୌଣସି କାରଣ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି କାରଣ ଏଉଁପରି ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ । ଯଦିଓ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ସମାନ, କିନ୍ତୁ କେହି ବନ୍ଧା, କେହି ମୁକ୍ତ; ବନ୍ଧାମାନେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଲୟ ଓ ଭୋଗର ଅଧିକାର ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ । କିଛି ଜୀବ ଜ୍ଞାନ, ଶକ୍ତି ଇତ୍ୟାଦିରେ ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ, କିଛି ଦେହୀ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, କିଛି ନିକଟରେ ଅଛନ୍ତି । ଦେହୀମାନେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଶିବ ମାର୍ଗର ଶିଖରରେ, ମଧ୍ୟରେ ମହେଶ୍ୱର ଓ ରୁଦ୍ର, ତଳରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ । ମାୟା ସାମୀପ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ତିନି ପ୍ରକାର କାରଣ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମା ତଳେ, ଅନ୍ତରାତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି । ଏହି ସମସ୍ତ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି ପରମାତ୍ମା, ଯେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ୍ୱର ଓ କିଛି ବସୁ ପରମାତ୍ମାର ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି । କିଛି ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଅବସ୍ଥାରେ, କିଛି ଆତ୍ମା ଅବସ୍ଥାରେ; ଶୈବ ଶାନ୍ତିଠାରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ, ମାହେଶ୍ୱର ଶାନ୍ତିରେ, ତାପରେ । ଜ୍ଞାନ ମଣ୍ଡଳରେ ରୌଦ୍ର, ସ୍ଥାପନରେ ବୈଷ୍ଣବ, ଉତ୍ସାରଣରେ ଆତ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ପ୍ରଜାପତି । ଏଠି ଅଷ୍ଟ ପ୍ରଧାନ ଦିବ୍ୟ ଜନ୍ମ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ମାନବ ମଧ୍ୟମ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନିମ୍ନ; ଏହି ପାଞ୍ଚ ଜନ୍ମ ସମେତ ଚୌଦ୍ଦ ରୂପ ହୁଏ । ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ଅବସ୍ଥା ଏହା ଚର୍ଯ୍ୟାତ୍ମାର ଅପବିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା, ମୁକ୍ତିରେ ଅପବିତ୍ରତା ନାହିଁ; ପ୍ରଥମେ ଅପକ୍ୱ, ପରେ ପକ୍ୱ । ଅପବିତ୍ରତା ମଧ୍ୟ ଅପକ୍ୱ କିମ୍ବା ପକ୍ୱ, ଏହା ଚର୍ଯ୍ୟାର କାରଣ; ଅପକ୍ୱରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ନିମ୍ନ, ପକ୍ୱରେ କ୍ରମେ ଉନ୍ନତି ହୁଏ । ଏଠି ତିନି ପ୍ରକାର ବନ୍ଧା ଜୀବ ଅଛନ୍ତି: ଏକ, ଦୁଇ, କିମ୍ବା ତିନି ଦୋଷ ସହିତ; ଏମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଦୋଷ ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ, ଦୁଇ ମଧ୍ୟମ, ତିନି ନିମ୍ନ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ଅନୁସାରେ ।