ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ନିୟମ ଓ ସଂଯମକୁ କଦାପି ଅବମାନନା କରନ୍ତି ନାହାନ୍ତି, କାରଣ ଏହା ନିଜ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହି ଯୋଗୁଁ ରାଜାମାନେ ଦଣ୍ଡ ଦେବାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ। ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଯେଉଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଶକ୍ତିର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ଯଦି ସଂସାର ଉପରେ ସ୍ୱାମିତ୍ୱ ନ ଚାଲାନ୍ତେ, ତେବେ ସେ କିପରି ସଂସାରର ନାୟକ ହେବେ? ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ହେଉଛି ସୃଷ୍ଟିର ଶକ୍ତି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—"ଏହି କାମ କର, ଏହି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ"—ଏହା ହେଉଛି ନିୟମ। ଏହି ନିୟମକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଧର୍ମର ଚିହ୍ନ, ଏହା ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କଲେ ଧର୍ମ ନୁହେଁ। ତଥାପି, ସମସ୍ତ ଚରିତ୍ର ଏଭଳି ନୁହେଁ। ଯଦି କିଛି ଧର୍ମସମ୍ମତ, ତାହାକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ୍; ନ ହେଲେ, ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍। ଉପଦେଶ କରିବାରେ ବିଫଳ ହେଲେ, ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଦ୍ୱାରା ନିୟମ ପାଳନ ହୁଏ। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦଣ୍ଡରେ ଶେଷ ହୁଏ, ଏହାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ଉପକାର; ଏହାକୁ ବିପରୀତ କିଛି ହେଲେ, ତାହା ହାନିକରକ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ସବୁବେଳେ ଉପକାରରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ। ତେଣୁ, ଯେଉଁମାନେ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୋଷୀ ନୁହେଁ। ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁମାନେ ଅନୁଚିତ କର୍ମ କରନ୍ତି ଓ ବିବେକ ନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ନିନ୍ଦନୀୟ; ଯାହା ଲୋକମାନେ ଅଶାନ୍ତ କରେ, ତାହା ଅନୁଚିତ। ସଂସାରରେ ସମସ୍ତ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଘୃଣାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ; ଏକ ପିତା ଯେପରି ନିଜ ପୁଅକୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଘୃଣା କରୁନାହାନ୍ତି। ମଧ୍ୟସ୍ଥ କେତେବେଳେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ପଡ଼େ; ତେବେ ଏହା କଲେ କିଛି କଠୋରତା ଆସିଯାଏ। ନାହିଁଲେ, ସେ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରନ୍ତି ନାହାନ୍ତି, ଯଦିଓ ସେମାନେ ଦୋଷୀ। କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞାନରେ ମଧ୍ୟସ୍ଥତା ପାଳନ କଲେ, ତେଣୁ କ୍ଷତି ହୁଏ। ଯେଉଁଠାରେ କୃପା ବିନା ଦୁଃଖ ଦିଆଯାଏ, କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି ଏହା ସବୁବେଳେ ନିଷିଦ୍ଧ, ଅନ୍ୟେ କହନ୍ତି ନୁହେଁ। ଡାକ୍ତର ଯେପରି ରୋଗର କାରଣ ଜାଣି ଚିକିତ୍ସା କରି ରୋଗୀକୁ କିଛି କ୍ଷତି କରିଥାଏ, ତେବେ ଏହା କୌଣସି କଠୋରତା ନୁହେଁ; ସେଠାରେ କୃପା ରହିଥାଏ। କିନ୍ତୁ, ଯେଉଁମାନେ ହାନିକରକ, ସେମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବରେ କୃପା କରିବା ଶୁଭ ନୁହେଁ; ଏପରି କୃପା ଅନୁଭବ କରିଥିବା ଲୋକ ବାସ୍ତବରେ ଅନୁଭୂତିହୀନ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ଶକ୍ତି ଥିଲେ ଅବହେଳା କରାଯାଏ, ତେଉଁଠି ଅବହେଳା ଦୋଷ ହୁଏ; ଯାହାକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ୍, ତାହାକୁ ଛାଡିଦେଲେ ସେ ତୁରନ୍ତ ଅପଦର୍ଶନରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ଯଦି କେହି ସାପ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ମାନେ କେବଳ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଦୋଷ ଚିନ୍ତା କରି ସୁରକ୍ଷା ଦେଉନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭୂତିହୀନ ହୁଏ। ତେଣୁ, କୃପା ସବୁବେଳେ ଶୁଭ ନୁହେଁ; ଯାହା ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୁରଣ କରେ ତାହାକୁ ମାନ୍ୟ କରାଯାଏ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଦେହୀ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ରାଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୋଷ ଧାରଣ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୋଷ ସେମାନଙ୍କର, ଶିବଙ୍କ ନୁହେଁ। ଯେପରି ତାମା କୁହୁଡ଼ିରେ ପଡିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଲଗା ରହେ। ଏପରି ଅଗ୍ନି ତାମା ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ; ଅଶୁଦ୍ଧ ତାମା ଅଗ୍ନି ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଦୂଷିତ ହୁଏ, ଅଗ୍ନି ନୁହେଁ। ତଥାପି, ଅଗ୍ନି ସହିତ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଅଶୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ଏପରି ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଶିବ କେବେ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ। ଅଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ଶିବ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ଯେପରି ଲୋହା ଅଗ୍ନିରେ ପଡିଲେ ଜଳିଥାଏ, ଏହି ଜଳିବା ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ, ଲୋହାର ନୁହେଁ। ଦେହଧାରୀ ଆତ୍ମାରେ ସ୍ୱାମିତ୍ୱ ପ୍ରଭୁଙ୍କର, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆତ୍ମାର ନୁହେଁ; ଯେପରି କାଠି ଉପରକୁ ଜଳେ ନାହିଁ, ଅଗ୍ନି ଜଳାଏ। କାଠିର କାଳିବା ଗୁଣ କାଠିର, ଅଗ୍ନିର ନୁହେଁ; ଏହିପରି ଏଠି ବୁଝିବାକୁ ଉଚିତ୍—ଏହି ସଂସାରରେ କାଠି, ପଥର କିମ୍ବା ମାଟି— ଶିବଙ୍କର ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଶିବ ଭାବ ପ୍ରକଟ; ମୌଳିକ ଗୁଣମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟ, ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଅଲଗା। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଗୁଣ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଗୁଣ ପୁଣ୍ୟ କିମ୍ବା ପାପ ଦେଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ଯାହା ମୌଳିକ ନୁହେଁ, ସେ ସମସ୍ତ ଶିବ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ—ଶିବଙ୍କର ଗୁଣ କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ କିମ୍ବା ପାପ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ଦୟାକୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ମାନନ୍ତି ନାହାନ୍ତି; ସଂସାର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ହେଉଛି ସତ୍ୟ ଉପକାର, ଯାହା ଶିବଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ଓ ଶୁଭ। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଉପକାରୀ; ଏହି ଉପକାର ହେଉଛି ଦୟା। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉପକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିବା ଉଚିତ୍, କାରଣ ସେ ସମସ୍ତ ଦୟାର କାରଣ। 'ଉପକାର' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଦୟା, କାରଣ ଏହି ଉପକାରର ଗୁଣରେ ଆଛି; ଏହିପରି ଶିବ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପକାରୀ। ଚେତନ ଓ ଜଡ଼ ସମସ୍ତ କିଛି ସବୁବେଳେ ଉପକାରରେ ଲିନ୍; କିନ୍ତୁ ନିଜ ଗୁଣର ବାଧା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତେ ସମାନ ଉପକାର ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି ନାହାନ୍ତି। ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାର କିରଣରେ ପଦ୍ମ ଖିଲାଏ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ପଦ୍ମ ସମାନ ଖିଲେ ନାହିଁ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ଖିଲେ—ସେପରି ଜୀବମାନଙ୍କର ନିଜ ଗୁଣ ଯାହା ଘଟେ ତାହାର କାରଣ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଗୁଣ କର୍ମକୁ ନଶ୍ୱର କରିପାରେ ନାହିଁ। ଅଗ୍ନି ସଂସ୍ପର୍ଶରେ କେବଳ ସୁନା ଗଳେ, କାଳି ନୁହେଁ; ସେପରି, ଯେଉଁମାନଙ୍କ ଦୋଷ ପକ୍୵ ହୋଇଯାଇଛି, ସେମାନେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି, ଶିବଭକ୍ତ ନୁହେଁ। ଯାହା ଯୋଗ୍ୟ, ସେ ନିଜେ ହୁଏ ନାହିଁ; ସ୍ୱାଧୀନ କର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଯେପରି ଶିବ ସ୍ୱରୂପରେ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦୟା ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏପରି ଅଶୁଦ୍ଧ ନିଜ ଗୁଣରେ ଜୀବ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି। ନ ହେଲେ, ଏହି ଜୀବମାନେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଘୁଞ୍ଚିବେ; କିନ୍ତୁ ଶିବ, କର୍ମ ଓ ମାୟାରେ ବନ୍ଧି ଘୁଞ୍ଚୁଛନ୍ତି ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିମାନେ କହିବେ କିପରି? ଏହି ବନ୍ଧନ କେବଳ ଜୀବାତ୍ମାର, ଶିବଙ୍କର ନୁହେଁ; କାରଣ ଦୋଷ ନିଜ ଗୁଣର, ବାହ୍ୟ ନୁହେଁ।