ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଇଥିବା ଦୟାଳୁ ଦାତା ଅଟୁଟ ଭାବେ ଦୟା ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହିପରି ଦୟା ଦେବାକୁ ଶିବ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅନୁସାରେ ନିର୍ଭର କରିପାରିବେ କି? ଦୟା ଦେବାରେ କୌଣସି ନିର୍ଭରତା ନାହିଁ; ଏହି ନିର୍ଭରତାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ନିଜରେ ନିଜସ୍ୱତା। ଯଦି ଦୟା ଦେବାକୁ ଯେଉଁପାଇଁ ଦୟା ଦିଆଯିବା ଆବଶ୍ୟକ, ସେ ଅନ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ତେବେ ଏହା ଏଭଳି ମନ୍ତା ଯାଏ; ଦୟା ଛଡା ଉପଭୋଗ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ସହିତ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ। ଦୟା ଦେବା ଦ୍ୱାରା ଶିବ ଦେହୀ ଜୀବଙ୍କୁ ଦୟା ଉପସାରଣ କରିପାରନ୍ତି; ଏହି ସଂସାରରେ କୌଣସି ଜିନିଷ ନାହିଁ ଯାହା ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିତ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ନିରାକାରକୁ ଆକାର ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରିଥାଉ, ଶିବଙ୍କ ଆକାର ଏହି ଆକାରତ୍ୱରେ ଥିବା ଶିବ, ଏହି ଆକାର ଶିବ ଶାଇବ ଆକାର ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଏହି ନିରାକାର ଶିବ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାରଣ, କୌଣସି ଜଣେ ମାନବ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ଆକାରରେ ସିଧାସିଧି ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ଆକାର ଦ୍ୱାରା ଏହି ନିଜର ସ୍ୱରୂପ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ଅଭିଗମ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ନାମ ଦିଆଯାଇଛି; ଅନ୍ୟଥା କୌଣସି ଅବହେଳା କିମ୍ବା ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଚିହ୍ନ ନାହିଁ। ସତ୍ୟରେ, ନିଜ ସହିତ ତୁଳନା କରିପାରିବା ଏକ ଆକାରକୁ ଆମେ ଆକାର କୁହିପାରିବା; ଶିବଙ୍କ ଆକାରତ୍ୱ ସ୍ୱରୂପ ଏକ ତାଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତାର ଚିହ୍ନ। ଯେପରିକି ଅଗ୍ନି ଦାରୁ ଭିତରେ ଜଳିବା ପୂର୍ବରୁ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଏପରି ଶିବ ଆକାରତ୍ୱରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଯେପରିକି 'ଅଗ୍ନି ଆଣ' କୁହିଲେ ଜଳୁଥିବା ଦାରୁ ଛଡା ଅଗ୍ନି ଆଣିପାରିବେ ନାହିଁ, ଏପରି ଶିବଙ୍କୁ ଆକାରତ୍ୱରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ସେହିପାଇଁ, ପୂଜାର ଆରମ୍ଭରେ ଆକାରତ୍ୱର ଧ୍ୟାନ ଦିଆଯାଏ; ଆକାରତ୍ୱରେ ଯାହା କରାଯାଏ, ଏହି ଶିବଙ୍କୁ ନିଜସ୍ୱତାରେ କରାଯାଏ। ଲିଙ୍ଗ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତିରେ, ବିଶେଷକରି ପୂଜାରେ, ଆମେ ଆକାରତ୍ୱରେ ଥିବା ଶିବଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାନ କରିପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥାଉ। ଯେପରି ଆକାରତ୍ୱ ଶିବଙ୍କୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁ ଦୟା କରନ୍ତି, ଏପରି ଆମେ ଜୀବଗଣ ଆକାରତ୍ୱରେ ଥିବା ଶିବଙ୍କୁ ଦୟା ମିଳୁଥାଉ। ସମସ୍ତ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ସଦାଶିବ ଦିଆଯିବା ସମସ୍ତ ଆକାରତ୍ୱରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିତ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି। ଉପଭୋଗ ଏବଂ ବିଶେଷରେ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ, ଶିବଙ୍କ ଆକାରତ୍ୱ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ଏହି ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ଉପଭୋଗ କର୍ମର ଫଳ, ଦୁଃଖ ଏବଂ ସୁଖ ଭାବରେ ବୁଝାଯାଏ; ଶିବଙ୍କ କୌଣସି କର୍ମ ନାହିଁ, ତେଣୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କେଉଁ ଉପଭୋଗ? ଶିବ ସମସ୍ତକୁ ଦେଇଥାନ୍ତି, କିଛି ରଖି ନାହିଁ; ଯେଉଁମାନେ ରଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଦୋଷ ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ଏହିପରି ଦୋଷ ଶିବଙ୍କୁ ଲାଗିପାରିବେ ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁ ନିୟମ ଦେଖାନ୍ତି, ଏହି ନିୟମ ଶିବ ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ ଆକାରରେ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କରନ୍ତି। ଏହି ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ ଆକାରରେ ଶିବ ସର୍ବଜଗତର ନାୟକ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ ଏହି ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ନିୟମିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏହି ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ପାପ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ନିୟମ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବରେ ଜ୍ଞାନୀ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏହିପରି ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବା ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶଂସିତ। ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ବାହ ଭାବରେ ନାୟକ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ତାଙ୍କୁ ଜଗତର ନାୟକ ଭାବରେ ନିର୍ବାହ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ସୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି; ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଆଦେଶ ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ତାଙ୍କର ଆଦେଶ 'ଏହା ହେବା ଉଚିତ, ଏହା ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ'—ଏହି ନିୟମ। ଏହି ନିୟମ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଧର୍ମର ଚିହ୍ନ; ଏହି ନିୟମ ବିରୋଧରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ଏହା ଧର୍ମ ନୁହେଁ। ତଥାପି, ସମସ୍ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଏପରି ନାହିଁ। ଯଦି କିଛି ଧର୍ମ, ତାହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; ଅଧର୍ମକୁ ଦୂର କରିବା ଉଚିତ। ଉପଦେଶ ଫଳିଲେ ଭଲ, ନାହିଁ ହେଲେ ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ। ଏହି ଶାସନ ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ଲାଭ ପାଇଁ ହୁଏ; ଏହା ର ବିରୋଧ ହେଉଛି କ୍ଷତି। ଯେଉଁମାନେ ସଦା ଲାଭଦାୟକରେ ସ୍ଥିତ, ସେମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ। ତେଣୁ, ଧର୍ମୀ ଜଣେ କିପରି ଦୋଷୀ ହେବେ, ଯେଉଁମାନେ ଦୁଷ୍ଟମାନେକୁ ନିୟମିତ କରନ୍ତି? ଏହି ଜଗତରେ ଯେଉଁମାନେ ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଲୋକମାନେକୁ ବିଘ୍ନ କରେ, ଏହା ଅନୁଚିତ। ସମସ୍ତ ନିୟମ ଦ୍ୱେଷ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏକ ପିତା ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଶାସନ କଲେ ଦ୍ୱେଷ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ନିଷ୍ପକ୍ଷ ଜଣେ ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକତା ପରେ ଅନ୍ୟମାନେକୁ ନିୟମିତ କରିବା ଉଚିତ; ଏହାରେ କିଛି କଠୋରତା ଆସିଯାଏ। ଅନ୍ୟଥା, ତାଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେଇ ନିଷ୍ପକ୍ଷତା ରଖିଲେ, ତେବେ ଅନ୍ୟମାନେ ଅପକାର ହୁଅନ୍ତି। ଏହିପରି, ଦୟା ଛଡା ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାନ୍ତି—କିଏ ଏହାକୁ ସର୍ବଦା ନିଷିଦ୍ଧ କୁହନ୍ତି, କିଏ ଏହାକୁ ନିଷିଦ୍ଧ କୁହନ୍ତି ନାହିଁ। ଏକ ଚିକିତ୍ସକ ରୋଗୀଙ୍କୁ ଚିକିତ୍ସା କରିବାରେ କାରଣ ଜାଣି ଦୁଃଖ ଦେଲେ, ଏହା କୌଣସି କଠୋରତା ନୁହେଁ; ଦୟା ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ। କିନ୍ତୁ, ଦୟା ମଧ୍ୟ ସଦା ଦୟା ନୁହେଁ, ଯଦି ଅପକାରୀଙ୍କୁ ଦୟା କରାଯାଏ; ଏହିପରି, ଭୁଲ୍ ଦୟା କରିଲେ ଦୟାହୀନ ହେବା ସମାନ। ଯେଉଁଠାରେ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ଶକ୍ତି ଅଛି, ଏଠାରେ ଅବହେଳା ମଧ୍ୟ ଦୋଷ; ଅବହେଳା କରିଲେ ସୁରକ୍ଷିତ ହେବା ଉଚିତ ଜଣେ ଆସୁବିଧାରେ ପଡିଯାଏ। ଯଦି ଏକ ସାପ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ଏକ ଜଣେ ଅବହେଳା କରେ, ଦୋଷ ଦେଖି ଦୟା କରେ, ତେବେ ପରିଣାମରେ ଦୟାହୀନ ହେବା ସମାନ। ସେହିପାଇଁ ଦୟା ସଦା ଧର୍ମ ନୁହେଁ; ଯେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରେ, ଏହି ଧର୍ମ ମାନାଯାଏ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଦେହୀ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷ, ରାଗ ଅଛି; ଏହି ଦୋଷ ସେମାନଙ୍କୁ ଲାଗିଥାଏ, ଶିବଙ୍କୁ କେବେ ଲାଗେ ନାହିଁ—ଯେପରି ତାମ୍ବା ଅଗ୍ନିରେ ରଖିଲେ ଏକ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଲଗା ରହିଥାଏ।