ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁବେଳେ ମହାବଳଶାଳୀ ନନ୍ଦି, ଯାହା ଶିବଙ୍କର ଅତି ପ୍ରିୟ ବାହନ ବୃଷଭ, ସ୍ୱୟଂ ତାଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତି ଅଜ୍ଞାନ କରିଥିଲେ, ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନିର ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ଗ୍ରହଗୁଡ଼ିକୁ ଆବୃତ କରି ନିଅସିଲା, ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକ ଜଳର ଆବରଣରେ ବିଲୀନ ହୋଇଗଲା। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ, ଯାହା ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ଜାଣିନଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଏବଂ ତାହାର ସମସ୍ତ ଜନସମୂହ ପୁନଃପୁନି କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲା। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ସମ୍ପର୍କରେ ଚିନ୍ତା କରି, ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା—ଯଦି ଶିବ, ଯିଏ ସଦା ଶାନ୍ତ ଏବଂ କୃପାମୟ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କିଛି ଦେଇଦେଇଥାନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କିପରି କାହାକୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇପାରିବେ? ଏଠାରେ ଆଦିକାଳର କର୍ମର ବିଭିନ୍ନତା କୌଣସି ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ତତ୍ତ୍ୱ ନୁହେଁ; କାରଣ, ପ୍ରଭୁ ଆଦେଶ ଦେଇ ଏହି କର୍ମକୁ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ କରନ୍ତି। ସଂକ୍ଷେପରେ, ଅନୀଶ୍ୱରବାଦ କୌଣସି କାରଣ ନୁହେଁ; ହେ ବାୟୁ, ଏହା କିପରି ଶୀଘ୍ର ଦୂର କରିହେବ, ମୋତେ କୁହ। ଏଠି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କର ଯୁକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ଦେହ ପ୍ରକାଶ କଲେ; ଯାହା ସଠିକ୍, କାରଣ ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ତଦନ୍ତ କରିବା ଅନୀଶ୍ୱରବାଦକୁ ଉପସ୍ଥାପିତ କରେନାହିଁ। ଏଠି ମୁଁ ଏମିତି ଜ୍ଞାନର ଉପାୟ କହିବି, ଯାହା ଭଲ ଲୋକଙ୍କର ମୋହ ଦୂର କରେ; କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥା ରହିଥାଏ, ଯଦି ପ୍ରଭୁଙ୍କର କୃପା ନ ମିଳିଲେ। ଏହିଠାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହେଉଛି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିବଙ୍କର ପରମ କୃପା ବ୍ୟତୀତ କିଛି ସାଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଶିବଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଏତେଇ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପରମ କୃପା ଦିଆଯାଏ; ଯଦି ଏହି ସ୍ୱଭାବ ନଥାଏ, ତେବେ କୌଣସି ଦାନ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନାତ୍ମକ ଜଗତ ଉପକୃତ ହେବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ପରମ କୃପା ପାଇଁ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ହୁଏ। ପ୍ରଭୁ ନିଜେ ଆଦେଶକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ସଦା ସମସ୍ତଙ୍କୁ କୃପା କରନ୍ତି; ଏହିପରି ଶିବ କିପରି କାହାରୋ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ କାହାରୁ ନିର୍ଭର କରିପାରିବେ? ଏଠି କୃପା କୌଣସି ଉପକୃତ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେନାହିଁ; ଏହିପରି ଅନିର୍ଭରତାକୁ 'ସ୍ୱାଧୀନତା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯଦି ଉପକୃତ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ୟ କାହାରୁ ନିର୍ଭର କରେ, ତେବେ ତାହାକୁ ସେପରି ମାନାଯାଏ; କୃପା ବ୍ୟତୀତ ତାଙ୍କର ଭୋଗ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ସହ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ। ଦେହଧାରୀ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ଶିବଙ୍କର ଆଦେଶରେ କୃପା ବାପସ ନେଇଯାଏ; ଏହି ଜଗତରେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ନ ହେବା କୌଣସି ବସ୍ତୁ ନାହିଁ। ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ନିରାକାରକୁ ଆକାର ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରୁଛୁ, ସେଇ ଶିବ ଯିଏ ଆକାରସ୍ୱରୂପ, ସେଠିକି ଏହାକୁ 'ଶୈବ ଆକାର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ନିରାକାର ଶିବ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାରଣ, କୌଣସି ମନୁଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ ଅକାର ଦ୍ୱାରା ସିଧାସଳଖ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଉପଲବ୍ଧି ଏବଂ ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ପାଇଁ ଏହି ନାମ ଦିଆଯାଇଛି; ନାହିଁଲେ କୌଣସି ଅବହେଳା କିମ୍ବା ମଧ୍ୟସ୍ଥ ସୂଚନା ନାହିଁ। ଏଠି ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ମତ ରହିଛି—ନିଜ ସମାନ ଯେଉଁ ଆକାର ଦେଖାଯାଏ, ସେଇ ଆକାରକୁ 'ଆକାର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଶିବଙ୍କର ଆକାରସ୍ୱରୂପ ତାଙ୍କର ଅତିତ୍ୱର ଚିହ୍ନ। ଯେପରି ଲକଢ଼ିରେ ଅଗ୍ନି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହାକୁ ଜ୍ୱଳାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଆକାରସ୍ୱରୂପରେ ଉଦିତ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଶିବ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଆଣିବାକୁ କୁହାଯାଏ, ତେବେ ଜ୍ୱଳନଶୀଳ ଲକଢ଼ି ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କେଉଁଠିଁ ଆଣିହେବ? ସେପରି ଶିବଙ୍କୁ ଆକାରସ୍ୱରୂପରେ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ଏହିକାରଣରୁ, ଉପାସନାର ଆରମ୍ଭରେ ଆକାରସ୍ୱରୂପର ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ; ଆକାରସ୍ୱରୂପ ପ୍ରତି ଯାହା କରାଯାଏ, ସେଠିକି ଶିବଙ୍କୁ ସିଧାସଳଖ କରାଯାଏ। ଲିଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ମଧ୍ୟ, ବିଶେଷ କରି ଉପାସନାରେ, ଆମେ ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆକାରସ୍ୱରୂପରେ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ଯେପରି ଶିବ ନିଜ ଆକାରସ୍ୱରୂପରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କର କୃପା ପାଉଛନ୍ତି, ସେପରି ଆମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଆକାରସ୍ୱରୂପରେ ନିବିଡ଼ ଶିବଙ୍କର କୃପା ପାଉଛୁ। ସମସ୍ତ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ସଦାଶିବ ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ, ପରମେଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଆକାରସ୍ୱରୂପରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଭୋଗ ଏବଂ ବିଶେଷ କରି ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ, ଶିବଙ୍କର ଆକାରସ୍ୱରୂପ ସହ ଏହି ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି। ଭୋଗ କର୍ମର ଫଳ, ଯାହା ସୁଖ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଶିବଙ୍କର କୌଣସି କର୍ମ ନାହିଁ, ତେଣୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କିପରି ଭୋଗ ସମ୍ଭବ? ଶିବ ସମସ୍ତ କିଛି ଦେଇଥାନ୍ତି, କିଛି ରଖି ନଥାନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ରଖିଥାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଦୋଷ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏହିପରି ଦୋଷ କଦାପି ଶିବଙ୍କରେ ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁ ସଂଯମ ଦେଖାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ ଆକାର ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜଗତର ଭଲ ପାଇଁ ହୁଏ। ଏହି ନିଶ୍ଚିତ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଅଧିପତ୍ୟ ଶ୍ରୀକଣ୍ଠଙ୍କର; ଶିବ ଏହି ଲୀଳାମୟ ଆକାରରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ। ଯେଉଁ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସଂଯମିତ, ସେମାନେ ଦୋଷୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ପାପରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ସଂଯମ ସ୍ୱଭାବତଃ ନିନ୍ଦନୀୟ ନୁହେଁ; ଏହିକାରଣରୁ ଶାସନ ଦଣ୍ଡ ଦେବାକୁ ରାଜାମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ସାଧିତ, ଯଦି ସେ ବିଶ୍ୱ ଉପରେ ଅଧିକାର କରିନଥାନ୍ତି, ତେବେ ସେ କିପରି ଏହି ଜଗତର ନାଥ ହେବେ? ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ସୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି; ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କର ଆଦେଶ ସର୍ବୋଚ୍ଚ। 'ଏହା କର, ଏହା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ'—ଏହି ଆଦେଶ ହିଁ ନୀତି। ଏହି ନୀତି ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଧର୍ମର ଚିହ୍ନ; ବିପରୀତ କରିଲେ ତାହା ନୁହେଁ।