ଭିତରୁ ଭାବନାରେ ଆନ୍ଦୋଳିତ ହୋଇ, ମନେ ନେଇଥିଲେ ଯେପରି ଅମୃତ ପାନ କରିଛନ୍ତି, ଏହି ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେବତାମାନେ ଓ ନିର୍ଲୋଭ ଋଷିମାନେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଉଥିଲେ । ସେ ନିଜ ଛାତି ଉପରେ ଶିଶୁକୁ ନାଚେଇ, ତାଙ୍କର ଖେଳକୁ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଦୁହେଁ ଏକାଉଁକୁ ଭଲପାଇ ଦେଉଥିଲେ । ପରେ, ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଆଦେଶ କଲେ ଯେ, ଶିଶୁକୁ ତାଙ୍କର ସ୍ତନ ଦିଅନ୍ତୁ, ଏବଂ ଶିଶୁ ଅମୃତ ସମାନ ଦୁଧ ପିଲେ; ସେ ଉପଦେଶ ଦେଲେ—‘ତୁମର ଅବତାର ସମସ୍ତ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ’ । ତଥାପି, ଦେବତା ଓ ଦେବୀ ଦୁହେଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ନାହିଁ । ଏବେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ, ତାରକା ଦାନବଙ୍କ ଭୟରୁ— ତିନିଁ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସେଇ ପୁଅକୁ ରଖି, ଦେବତାଙ୍କ ଦଳପତି ପଦର ଅଭିଷେକ କରାଇଲେ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ତ୍ରିପୁରାରି ଭଗବାନ । ସେ ନିଜେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ, ତାଙ୍କର କ୍ରୌଞ୍ଚ ଭେଦନ କରୁଥିବା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁଟି ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ପରି ଭୟଙ୍କର, ସେଇ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ । ତାରକାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଇନ୍ଦ୍ର ଭୟବଶତାରେ ଛିନ୍ନ କଲେ, ଦେବତାମାନେ, ହରି ଓ ଧାତୃଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ବିଶେଷ ସ୍ତୁତି କରିଲେ । ଏହିପରି, ରାକ୍ଷସ ରାଜା ରାବଣ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିର ଅଭିମାନରେ, ନିଜ ଦୀର୍ଘ ବାହୁ ଦ୍ୱାରା କୈଳାସ ପର୍ବତକୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ । ତେବେ, ଦେବଦେବ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଏହି ଅସହ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଆଙ୍ଗୁଠିର ଏକ ହଲକା ଚାପରେ ପର୍ବତକୁ ଭୂମି ଭିତରକୁ ଦବାଇ ଦେଲେ । ଏକ ଅପୂର୍ବ କାରଣରେ, ଯମ—ମୃତ୍ୟୁର ଦେବତା—ଅତି ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଆସି, ଏକ ଶରଣାଗତ ଭକ୍ତଙ୍କ ଜୀବନକୁ ଭଗବାନଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ଆଣି ପହଁଚାଇଲେ । ଏହି ମହାବୃଷଭ, ଯାହା ଭଗବାନଙ୍କ ଭାନ୍ଧା, ତାହାକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଏହି ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଗ୍ରହକୁ ଅଗ୍ନି ଗ୍ରସିଲା, ଏହିପରି ଏକ ଜଳ ମାତ୍ର ଜଗତରେ ରହିଗଲା । ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ କାର୍ଯ୍ୟମାନେ, ଯାହା ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ଜାଣିନଥିଲେ, ସେଇ ଜଗତକୁ ଏବଂ ଏହାର ସମସ୍ତ ଜନମାନ୍ୟକୁ ପୁନିପୁନି କମ୍ପିତ କଲା । ଯଦି ଶିବ, ଯିଏ ସର୍ବଦା ସନ୍ତ ଓ ସାନ୍ତ ଅଟୁଟ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସବୁକିଛି ଦେଇଦେଇଥାନ୍ତେ, ତେବେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ କେଉଁଠି ମୁକ୍ତି ଦେଇପାରିବେ? ଏଠି କର୍ମର ଅନାଦି ବିଭିନ୍ନତା ନିର୍ଣ୍ଣୟକ ନୁହେଁ; କାରଣ, କର୍ମ ମଧ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କ ଆଦେଶରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ । ଏଠି ଦୀର୍ଘ କଥା କହିବାର କିଛି ଦରକାର ନାହିଁ; ନାସ୍ତିକ୍ୟ କାରଣ ନୁହେଁ; ଏ ବାୟୁ, ତୁମେ କୁହ, ଏହା କିପରି ଶୀଘ୍ର ଦୂର କରାଯାଇପାରିବ । ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ତୁମର ଯେଉଁ ସନ୍ଦେହ ତର୍କଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ ହେଇଛି, ସେଗୁଡିକ ଉଚିତ; କାରଣ ଅନ୍ୱେଷଣ କୌଣସି ଉଚ୍ଚ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ମନରେ ନାସ୍ତିକ୍ୟକୁ ସ୍ଥାପିତ କରେନାହିଁ । ମୁଁ ଏଠି ଏହିପରି ଜ୍ଞାନ ଉପାୟ କହିବି, ଯାହା ସଦ୍ଜନଙ୍କ ମୋହକୁ ଦୂର କରେ; କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥା ରହେ, ଯଦି ଭଗବାନଙ୍କ ଦୟା ନ ମିଳେ । ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ଅଛି—ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିବଙ୍କ ପରମ ଦୟା ବିନା କିଛି ସାଧ୍ୟ ନୁହେଁ । ତାଙ୍କର ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଏହି ପରମ ଦୟା ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ; ନାହିଁ ହେଲେ, ଯିଏ ସ୍ୱଭାବ ଶୂନ୍ୟ, ସେ କିପରି ଦେଇପାରିବ? ଏହି ସମସ୍ତ ବନ୍ଧ ଜୀବମାନେ ଥିବା ସଂସାରକୁ ଦୟା କରିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ପରମ ଦୟା ପାଇଁ, ଭଗବାନଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ହୁଏ । ଭଗବାନ ଆଦେଶଦାତା ଭାବେ ସବୁବେଳେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କୃପା କରନ୍ତି; ତେବେ, ଶିବ ଯଦି କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସେ କିପରି ଅନ୍ୟ କାହାରୁ ନିର୍ଭର କରିପାରିବେ? ଦୟା କୌଣସି ଦୟାପାତ୍ର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେନାହିଁ; ଏହିପରି, ‘ସ୍ୱାଧୀନତା’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଅନ୍ୟ ଉପରେ ନ ନିର୍ଭର କରିବା । ଯଦି ଦୟାପାତ୍ର ଅନ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ତେବେ ତାହାକୁ ଏଭଳି ମନାଯାଏ; ଦୟା ବିନା ତାହା ପାଇଁ ଭୋଗ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । ଦେହୀ ଜୀବମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ଶିବଙ୍କ ଆଦେଶରେ କୃପା ବିଲୋପ ହୁଏ; ଏହି ସଂସାରରେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ନୁହେଁ ଏମିତି କିଛି ନାହିଁ । ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ନିରାକାରକୁ ଆକାର ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରୁ, ସେଇ ଶିବ ଯାହା ଆକାରସ୍ୱରୂପ—ତାକୁ ପ୍ରଚଳିତ ଭାବେ ‘ଶୈବ ଆକାର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ସେଇ ନିରାକାର ଶିବ, ପରମ କାରଣ, କାହାରୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ଆକାର ଦ୍ୱାରା ସିଧାସଳଖ ଦେଖାଯାନ୍ତି ନାହିଁ । ଏହି ଉପାଧି କେବଳ ପ୍ରମାଣ ଉପଲବ୍ଧି ପାଇଁ, ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଛି; ନାହିଁ ହେଲେ, ଏଠି କୌଣସି ଅବହେଳା କିମ୍ବା ମଧ୍ୟସ୍ଥ ସୂଚନା ନାହିଁ । ସତ୍ୟପାଇଁ, କେବଳ ନିଜ ସମାନ ଆକାରକୁ ଆକାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଶିବଙ୍କ ଆକାରସ୍ୱରୂପ ତାଙ୍କର ପାରମାର୍ଥିକତାର ଚିହ୍ନ । ଯେପରି ଆଗୁନ୍ ଦାରୁ ଭିତରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଶିବ ମଧ୍ୟ ଆକାରସ୍ୱରୂପ ଭିତରେ ପ୍ରକଟ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଦେଖାଯାନ୍ତି ନାହିଁ—ଏହି ଅବସ୍ଥା ଏଭଳି । ଯେପରି ‘ଆଗୁନ୍ ଆଣ’ କୁହିଲେ, ଜଳୁଥିବା କାଠି ବିନା ଆଣିହେବ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଶିବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆକାରସ୍ୱରୂପରେ ପୂଜିବା ଉଚିତ । ଏହିପରି, ପୂଜାର ଆରମ୍ଭରେ ଆକାରସ୍ୱରୂପର ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ; ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଆକାରସ୍ୱରୂପରେ କରାଯାଏ, ସେଇ ସିଧାସଳଖ ଶିବଙ୍କୁ ହିଁ କରାଯାଏ । ଲିଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟ ଭିତିଚିତ୍ରରେ, ବିଶେଷକରି ପୂଜାରେ, ଆମେ ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆକାରସ୍ୱରୂପରେ ଶିବଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ । ଯେପରି ସେ, ଆକାରସ୍ୱରୂପ, ପରମ ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୃପାପାତ୍ର, ସେପରି ଆମେ ମଧ୍ୟ ଶିବଙ୍କ ଦୟାପାତ୍ର, ଯେଉଁଠି ଆକାରସ୍ୱରୂପ ରହିଛି । ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ସଦାଶିବ ଆଦି ସମସ୍ତ ଏହି ଆକାରସ୍ୱରୂପରେ ପରମ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ । ଭୋଗ ଓ ବିଶେଷକରି ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ, ଆତ୍ମାମାନଙ୍କ ଲାଗି ଆକାରସ୍ୱରୂପରେ ଶିବଙ୍କ ସଂଯୋଗ ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟରେ ଅଛି । ଭୋଗ କର୍ମଫଳ ଭାବରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଯାହା ଉପଭୋଗ ଓ ଦୁଃଖର ମିଶ୍ରଣ; କିନ୍ତୁ ଶିବଙ୍କ କୌଣସି କର୍ମ ନାହିଁ, ତେବେ ସେ କିପରି ଉପଭୋଗ କରିପାରିବେ?