ଶୁମ୍ଭ ଏବଂ ନିଶୁମ୍ଭଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ମହାଗାଥା, ଯାହା ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ଶରଣସ୍ଥଳ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣରେ ଶୁଣାଯାଇଛି। ଏହି ସମୟରେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଏବଂ ଦାନବରାଜା ତାରକଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଦେବତା ମନ୍ଦର ପାଲେସରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ, ଦେବତା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଦେବୀଙ୍କ ସହିତ ଆନନ୍ଦରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ରସା ନାମ ଦେଲେ, ଏମିତି ଲାଗିଲା ଯେ ସେ ମାନେ ତଳସ୍ଥଳକୁ ନେଇଯାଇଛନ୍ତି। ଦେବତା ଏଠାରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୀର୍ୟ ମୁକ୍ତ କଲେନି; ଘିଅ ଯେମିତି ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପିତ ହୁଏ, ସେମିତି ତାଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ବୀର୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ଏହି ବୀର୍ୟକୁ ଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନଦୀରେ ଅଗ୍ନିର ମାଧ୍ୟମରେ ଅଂଶିକ ଭାବରେ ରଖାଗଲା; ଏହାକୁ ଏଠାଠାରୁ ସଂଗ୍ରହ କରାଗଲା। ସ୍ୱାହା ନିଜ ପତିଙ୍କ ସହିତ କୃତ୍ତିକା ତାରାର ଆକାର ଧାରଣ କରି, ସୁନାର ଭଳି ଜଳମୟ ହୋଇ, ଏହି ବୀର୍ୟକୁ ମେରୁ ପର୍ବତର ଏକ ନଳିକା ଜଙ୍ଗଲରେ ରଖିଲେ। ସମୟ କ୍ରମେ, ସେଠି ଏହି ଶକ୍ତିରୁ ଏକ ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ସୁକୁମାର ଅଙ୍ଗ ଓ ଶିଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ମନୋହର ଶିଶୁ ରୂପ ଦେଖି, ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ। ଦେବତା ନିଜେ, ପୁଅକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ; ଦେବୀଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କୁ କୋଳେ ନେଲେ ଏବଂ ଶିଶୁର ମୁହଁରେ ହସ ଫୁଟିଲା। ପ୍ରେମରେ ଭିଜିଥିବା ଦେବତା, ମନେ ନେକ୍ତର ପିଇଥିବା ପରି ଅନୁଭବ କଲେ; ଦେବଗଣ ଓ ବିରକ୍ତ ଋଷିମାନେ ଏହା ଦେଖୁଥିଲେ। ଦେବତା ନିଜ ଛାତିରେ ଶିଶୁକୁ ନାଚାଇଲେ, ତାଙ୍କର ଖେଳ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ଦୁଇଜଣେ ଏକାପରକୁ ଆଦର ଦେଲେ। ଦେବତା ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଶିଲେ, "ତୁମ ଅମୃତ ଦୁଧ ଶିଶୁକୁ ପିଇବାକୁ ଦିଅ, ତାଙ୍କର ଅବତାର ଲୋକମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ।" ତଥାପି ଦେବତା ଓ ଦେବୀ ଏହି ଶିଶୁ ଦେଖି ତୃପ୍ତି ମିଳାଇପାରିଲେନି। ଏହାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ, ତାରକ ଦାନବଙ୍କ ଭୟରେ, ଦେବପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେବସେନାପତି ଭାବରେ ଅଭିଷେକ କରାଗଲା। ତ୍ରିପୁରାରି ଦେବ ନିଜେ ଅଦୃଶ୍ୟ ରହି, ସ୍କନ୍ଦ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ, ଏହି କ୍ରୌଞ୍ଚ ଭେଦି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଯୁଦ୍ଧରେ ରକ୍ଷା କଲେ। ତାରକଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭୟରେ କାଟିଦିଆଯିବା ସମୟରେ, ହରି ଓ ଧାତୃ ଆଦି ଦେବତାମାନେ ବିଶେଷ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଏହିପରି, ରାକ୍ଷସ ରାଜା ରାବଣ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିର ଗର୍ବରେ, ନିଜ ଦୀର୍ଘ ବାହୁଦ୍ୱାରା କୈଳାସ ପର୍ବତକୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦେବ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଭଗବାନ ଏହା ସହିପାରିଲେନି, ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଆଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା ପର୍ବତକୁ ଭୂମିକୁ ଦବାଇଦେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, କିଛି କାରଣରୁ ଯମ, ମୃତ୍ୟୁର ଦେବତା, ତ୍ୱରିତ ଆସି, ଏକ ଶରଣାଗତ ଭକ୍ତଙ୍କ ଜୀବନକୁ ଦେବଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ଅର୍ପଣ କଲେ। ତାଙ୍କର ନିଜ ଵାହନ ମହାବୃଷଭକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେନି, ଏବଂ ସମୁଦ୍ରାଗ୍ନି ସମସ୍ତ ଗ୍ରହକୁ ଗ୍ରସି ନେଲା; ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱରେ ଏକ ମାତ୍ର ଜଳ ଅଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ କାର୍ଯ୍ୟମାନେ, ଯାହା ଜଗତ ପ୍ରତି ଅଜ୍ଞାତ, ବିଶ୍ୱକୁ ଏବଂ ତାହାର ସମସ୍ତ ଉପାଦାନକୁ ପୁନଃପୁନଃ କମ୍ପିତ କଲା। ଯଦି ଶିବ, ସଦା ଶାନ୍ତ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସବୁକିଛି ଦେଇଦେଉଥାନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ କେମିତି କାହାକୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇପାରିବେ? ଏଠାରେ ଆଦି ଅନାଦି କର୍ମର ବିଭିନ୍ନତା ନିର୍ଣ୍ଣୟକ ନୁହେଁ; ପ୍ରଭୁ ତାହାକୁ କାରଣ ଭାବେ କାମ କରାନ୍ତି। ଅଧିକ କଥା କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ନାସ୍ତିକ୍ୟ କାରଣ ନୁହେଁ; ବତାସ, କେମିତି ଏହାକୁ ଶୀଘ୍ର ଦୂର କରାଯିବ, ତାହା କୁହ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ତୁମର ଯୁକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ଦେହ ଉଚିତ; କାରଣ ଅନ୍ବେଷଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚ ମନୋଭାବ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ମନରେ ନାସ୍ତିକ୍ୟ ନିର୍ମିତ ହୁଏନି। ଏଠାରେ ମୁଁ ଏମିତି ଜ୍ଞାନ ଉପାୟ କହିବି, ଯାହା ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ମୋହକୁ ଦୂର କରେ; ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥା ଅଛି, ଯଦି ପ୍ରଭୁଙ୍କ କୃପା ନ ମିଳେ। ଏହି ଉଚିତ ଭାବେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇଛି ଯେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିବଙ୍କ ପରମ କୃପା ବ୍ୟତୀତ କିଛି କରାଯିବ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ହିଁ ପରମ କୃପା ପାଇଁ ପ୍ରୟାପ୍ତ; ଅନ୍ୟଥା, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ୱଭାବ ନାହିଁ, ସେଠାରେ କିଛି ଦିଆଯିବ ନାହିଁ। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନାତ୍ମକ ଜୀବମାନେ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ପରମ କୃପା ପାଇଁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରୀ ଅଟୁଟ। ପ୍ରଭୁ ନିଜେ ଆଦେଶ ଦେଇ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କୃପା କରନ୍ତି; ତେଣୁ ଶିବ କେମିତି କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ଅନ୍ୟରେ ନିର୍ଭର କରିପାରିବେ? ଅନୁଗ୍ରହ କେବଳ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେନାହିଁ; ତେଣୁ 'ସ୍ୱାଧୀନତା' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଅନ୍ୟରେ ନିର୍ଭରତା ନଥିବାରେ ରହିଛି। ଯଦି ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ଅନ୍ୟରେ ନିର୍ଭର କରେ, ତେବେ ଏହାକୁ ସେପରି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ; କୃପା ବ୍ୟତୀତ, ତାହାର ଭୋଗ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ସହ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ। ଦେହୀ ଜୀବମାନେ ନିମିତ୍ତେ ମଧ୍ୟ, ଶିବଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଅନୁଗ୍ରହ ହଟିଯାଏ; ଏହି ବିଶ୍ୱରେ, ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ନ ହେଉଥିବା କିଛି ନାହିଁ। ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ନିରାକାରକୁ ଆକାର ମାଧ୍ୟମରେ ଅନୁଭବ କରୁ, ସେଇ ଶିବ ଯିଏ ରୂପସ୍ୱରୂପ, ସେହି ଶୈବ ରୂପ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ନିରାକାର ଶିବ, ପରମ କାରଣ, କୌଣସି ମନୁଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଏହିପରି ନାମକରଣ କେବଳ ପ୍ରମାଣ ଉପାୟର ଉପଲବ୍ଧତା ଓ ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ପାଇଁ; ଅନ୍ୟଥା, ଏଠାରେ କୌଣସି ଅବହେଳା କିମ୍ବା ମଧ୍ୟସ୍ଥ ସୂଚନା ନାହିଁ। ସତ୍ୟ, କେବଳ ନିଜ ପରି ଅନୁଭବ ଯୋଗ୍ୟ ଯାହା ତାହାକୁ ରୂପ କୁହାଯାଏ; ଶିବଙ୍କ ରୂପସ୍ୱରୂପ ତାଙ୍କର ପାରମାର୍ଥିକତାର ଚିହ୍ନ। ଯେପରି ଲକଡ଼ିରେ ଅଗ୍ନି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଜଳିଲେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ରୂପସ୍ୱରୂପରେ ଉଦୟ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଶିବ ପ୍ରକଟ ନୁହେଁ—ଏହି ଅବସ୍ଥା।