ଏକ ସମୟର କଥା, ଶିବଙ୍କ ଉପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନଜନକ କଥା କହାଯାଉଥିଲା, ବ୍ରହ୍ମା ମନ୍ଦ ଦୃଢ଼ତାରେ ଶିବଙ୍କୁ “ପୁଅ” ବୋଲି ଅବହେଳନା କରୁଥିଲେ । ଏହି ଅଭିମାନ ଓ ଅନୁଚିତ ଚରିତ୍ର ଦେଖି ଦେବଦେବ ମହାଦେବ ତାଙ୍କର ପଞ୍ଚମ ମୁଣ୍ଡକୁ ପୁନିପୁନି କାଟିଦେଲେ । ଏହିପରି ଶିବଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ । ନରସିଂହ ରୂପୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଓପରେ ଶରଭ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ତାଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ନଖର ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟକୁ ଚିରିଦେଲେ, ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଦଳନ କଲେ । ଡକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ଯେତେ ଦେବଦେବୀ ଥିଲେ, ସେମାନେ କୌଣସି ଦଣ୍ଡରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ବୀରଭଦ୍ର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡିତ କଲେ । ତ୍ରିପୁରାସୁରଙ୍କ ନଗର ସହିତ ତାହାର ନାରୀ, ଦାନବ ଓ ଶିଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶିବଙ୍କ ତୃତୀୟ ନୟନର ଅଗ୍ନିରେ ଭସ୍ମ ହୋଇଗଲେ । କାମଦେବ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ଓ ରତିର କାରଣ, ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶିବଙ୍କ ନୟନଅଗ୍ନିରେ ଦେବତାମାନେ ଭୟରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ବେଳେ ବଳି ଦିଆଗଲେ । କିଛି ଗାଈଁ ଆକାଶରେ ଉଡ଼ିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଦୁଧ ଝରାଉଥିଲେ, ଶିବଙ୍କ କ୍ରୋଧିତ ଦୃଷ୍ଟି ପଡ଼ିବା ସହିତ ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ଭସ୍ମ ହୋଇଯାଇଥିଲେ । ଜଳନ୍ଧର ଦାନବକୁ ଜଳକୁ ଚକ୍ରରେ ପରିଣତ କରି ଛିଣ୍ଡି ଦେଲେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବନ୍ଧି ଶତ ଯୋଜନ ଦୂରକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ । ପରେ ଏହି ଜଳ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିବା ଜଳନ୍ଧରକୁ ଶିବଙ୍କ ବଣ ଦ୍ୱାରା ବଧ କରାଗଲା, ଏହି ଉପଲକ୍ଷେ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଚକ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ । ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଦାନବ କୁଳକୁ, ଯେଉଁମାନେ ହୂଁସା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ, ଶିବଙ୍କ ତ୍ରିଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ଧକଙ୍କ ଛାତିରେ ଆଘାତ କରି ମାରିଦେଲେ, ଯେପରି ମୟୂର ରାଜା ଆଘାତ କରେ । ଶିବ ତାଙ୍କ ଗଳୁଠାରୁ କାଳା ନାମକ ମୃତ୍ୟୁ ଦେବୀକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଏହି ଦେବୀ ଶିଶୁକୁ ମଧ୍ୟ ପତିତ କଲେ । ପୁନି ଗୌରୀଙ୍କ ଚର୍ମ ମାଝରେ ବସିଥିବା କୌଶିକୀକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ । ଶୁମ୍ଭ ଓ ନିଶୁମ୍ଭ ଦୁଇଁ ଭାଇକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ କରାଗଲା । ଏହି ମହାପାଉରାଣିକ ଗାଥା, ଯାହା ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ଶରଣସ୍ଥଳ ଅଟୁଟ କରେ, ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣରେ ଶୁଣାଯାଏ । ତାରକା ନାମକ ଦାନବ ରାଜା, ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଘୃଣା କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଦେବତା ମନ୍ଦର ପାଳିଶରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ସେଠାରେ ଦେବୀ ସହ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଆନନ୍ଦରେ ଲୀନ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ “ରସା” ନାମ ଦେଲେ, ଯେପରି ଦେବୀ ପାତାଳକୁ ନେଇଯାଇଥିଲେ । ଦେବୀଙ୍କୁ ମାନ୍ୟା କରି ସେ ତାଙ୍କର ଅତିଶୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୀର୍ୟ ମୁକ୍ତ କଲେ ନାହିଁ, ବରଂ ଘିଅ ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କରାଯିବା ପରି, ଶୁଧ୍ଧ ଅମୃତ ସମ ବୀର୍ୟକୁ ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କଲେ । ଏହି ବୀର୍ୟକୁ ଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନଦୀମାନେ ଅଂଶେଅଂଶେ ଧାରଣ କଲେ, ଅଗ୍ନି ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ବୀର୍ୟ ଏଠାଉଠା ଏକତ୍ର କରାଗଲା । ସ୍ୱାହା ଦେବୀ କୃତ୍ତିକା ତାରାମାଳା ରୂପ ଧାରଣ କରି, ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ସହ ଆନନ୍ଦ କରି, ସୁନା ରୂପରେ ଏହି ବୀର୍ୟକୁ ମେରୁ ପର୍ବତର ନଳିକା ଝାଡ଼ି ମଧ୍ୟରେ ରଖିଲେ । ସମୟ କ୍ରମେ, ଏହି ଶକ୍ତିର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କଲା, ସମସ୍ତ ପର୍ବତ ସୁନା ରଙ୍ଗରେ ରଙ୍ଗାଇଗଲା । ଏହି ପ୍ରଭାବରୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଏଠାରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ଶିଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ । ତାଙ୍କର ଆକର୍ଷକ ଶିଶୁ ରୂପ ଦେଖି ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଗଲେ । ଦେବତା ନିଜେ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ, ଦେବୀ ସହ ଶିଶୁକୁ କୋଲେ ନେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ହସ ଫୁଟିଲା । ଦେବତା ମନ ମଧୁର ସ୍ନେହରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ, ମନେ ଅମୃତ ପିଇଥିବା ପରି ଅନୁଭବ କଲେ, ଦେବତାମାନେ ଓ ବିରକ୍ତ ଋଷିମାନେ ଏହା ଦେଖି ଅଦ୍ଭୁତ ଲାଗିଲା । ଶିବ ନିଜ ଛାତି ଉପରେ ଶିଶୁକୁ ନାଚାଇଲେ, ତାଙ୍କର ଖେଳ ଉପଭୋଗ କଲେ, ଦୁହେଁ ଏକାପର ଉପରେ ସ୍ନେହ ଦୃଷ୍ଟି ପାତିଲେ । ଦେବୀଙ୍କୁ ଶିଶୁକୁ ଦୁଧ ପିଆଇବାକୁ ଆଦେଶ କଲେ, ଏବଂ ନେକ୍ତର ସମ ଦୁଧ ପିଇଲେ; ଏହିପରି ଶିଶୁଙ୍କ ଅବତାର ସମସ୍ତ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ହେବ ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦେଲେ । ତଥାପି ଦେବତା ଓ ଦେବୀ ଏହି ଶିଶୁ ସାଥିରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଇପାରିଲେ ନାହିଁ । ଏହା ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ, ତାରକା ଦାନବଙ୍କ ଭୟରେ, ଦେବସେନାପତି ପଦ ପାଇଁ ଶିଶୁଙ୍କ ଅଭିଷେକ କରାଗଲା, ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ବସାଇଦେଲେ । ଶିବ ନିଜେ ଅଦୃଶ୍ୟ ରହି, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ସହ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେ, ଏହି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବଣ ଦ୍ୱାରା, ଯାହା କ୍ରଉଞ୍ଚ ପର୍ବତକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଥିଲା, ଯୁଦ୍ଧରେ ବିନାଶକାରୀ ଅଗ୍ନି ସମ । ତାରକାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଭୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କାଟାଯାଇଥିଲାବେଳେ, ଦେବତାମାନେ, ହରି ଓ ଧାତୃଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ବିଶେଷ ସ୍ତୁତି କଲେ । ଏଭଳି ରାକ୍ଷସ ରାଜା ରାବଣ, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିର ଅହଂକାରରେ, ନିଜ ଦୀର୍ଘ ବାହୁ ଦ୍ୱାରା କୈଳାସ ପର୍ବତକୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ । ତେବେ ଦେବତାମାନେ ଦେବତା, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ମହାଦେବ, ଏହି ଅସହ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ବଡ଼ ଆଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା ପର୍ବତକୁ ଭୂମିରେ ଦବାଇଦେଲେ । କିଛି କାରଣରୁ ଯମ, ମୃତ୍ୟୁର ଦେବତା, ଖୁବ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଏକ ଶରଣାଗତ ଭକ୍ତଙ୍କ ଜୀବନକୁ ନେଇ ଶିବଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ଆଣିଦେଲେ । ନିଜ ଅଶ୍ୱ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଗଭୀର ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତ ଗ୍ରହକୁ ଗ୍ରସି ଦେଖାଗଲା, ଏହିପରି ଏକ ଜଗତରେ ଏକମାତ୍ର ଜଳ ରହିଗଲା । ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ କାର୍ଯ୍ୟମାନେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜଗତ ପାଇଁ ଅଜ୍ଞାତ ଥିଲା, ପୁନିପୁନି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଉଦ୍ବେଗିତ କଲା । ଯଦି ଶିବ ସଦା ଶାନ୍ତ ଓ କୃପାଲୁ ହୋଇ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସବୁକିଛି ଦେଇଦେଲେ, ତେବେ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କେଉଁଠି ମୁକ୍ତି ମିଳିପାରିବ ? ଏଠି ଆଦି ନାହିଁ ଏପରି କର୍ମର ଭିନ୍ନତା ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ନୁହେଁ, କାରଣ ପ୍ରଭୁ ନିଜେ କର୍ମକୁ କାରଣ ବନାଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରାନ୍ତି । ଏହି କଥାକୁ ଅଧିକ ଲମ୍ବା କରି କହିବାକୁ ଅବଶ୍ୟକ ନାହିଁ; ନାସ୍ତିକ୍ୟ କାରଣ ନୁହେଁ, ହେ ବାୟୁ, ଏହା କିପରି ଶୀଘ୍ର ଅପସାରଣ ହେବ, କହ ।