ତିନି ପ୍ରକାର ଫଳ ଦ୍ୱାରା ସେ ଛଅ ପଥକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଛଅ ପ୍ରକାର ରୂପରେ ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥର ମିଶ୍ରଣରୁ ଗଠିତ। ଏହି ବିଷୟର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାର ସ୍ରୁତିରେ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶିବଙ୍କ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଗମ୍ଭୀର କାର୍ଯ୍ୟ, ଯାହା ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ବୁଝିପାରିନଥିବା, ସେଗୁଡିକ ଆମ ମନକୁ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଓ ମୁହଁ ଖୋଲିଦିଏ। ଶିବ ଓ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିର ଅଭିନ୍ନ ଏକତାରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ; ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସାଧାରଣ ଦଶାମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ପ୍ରଳୟର କାରଣ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଶିବଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଓ କୃପାଧୀନ। କିନ୍ତୁ ଶିବ ସ୍ୱୟଂ କେହି ପାଇଁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କିମ୍ବା କୃପାର ଆଶ୍ରୟ ନୁହଁନ୍ତି; ତେଣୁ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାଧୀନତା ନିର୍ବିକାର ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ—ଏହି କଥା ନିଶ୍ଚିତ। ଏହିପରି ସ୍ୱାଧୀନତା ଥିଲେ, ସେ ନିଜର ଇଚ୍ଛାଏ ଅବତାର ନେଇପାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ନିର୍ବିକାର ସ୍ୱାଧୀନତା ଥିବା ଜଣେ ପାଇଁ ରୂପ ଅନୁପଯୁକ୍ତ, କାରଣ ରୂପ କୌଣସି ମୂଳ କାରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହିପରି ରୂପ ଏକ ପ୍ରଭାବ, ତେଣୁ ଏହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନିର୍ମୂଳ ହେବ। ସର୍ବତ୍ର ପରମ ଦଶା ଓ ଅପରମ ଦଶା ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏହି ଦୁଇଁ କିପରି ଏକାଠି ହେବ? ପରମ ଆତ୍ମାର ପରମ ନିଜସ୍ୱ ଭାବ ଫଳହୀନ; ତେବେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକଟ ଜଗତ କାହିଁକି ଅଛି? ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଅଚଳ। ଯଦି ନିଜସ୍ୱ ଭାବ ବିରୋଧୀ ଓ ପ୍ରଭୁ ସ୍ୱାଧୀନ, ତେବେ ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ନିତ୍ୟ ଓ ଅନିତ୍ୟର ମିଶ୍ରଣ କାହିଁକି କରନ୍ତିନାହିଁ? ସର୍ବତ୍ର କୁହାଯାଏ—ଜଣେ ଅବତାରୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଶିବ, ଫଳହୀନ, ଯେଉଁଥିକି ନିଜେ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ। ସେ ସମୟରେ ଅବତାର ନିଜେ ଏହି ଶିବଙ୍କ ରୂପ ନେଇଥାଏ; ତେଣୁ ରୂପ ଓ ଅବତାରରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ନିର୍ଭରତା ଅଛି। ନହେଲେ, କିପରି ଏହା ଗ୍ରହଣ କରାଯିବ? ତେଣୁ, ରୂପ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଉପଯୋଗିତା ପାଇଁ। ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଅବତାର ନେବା ସ୍ୱାଧୀନତା ସହିତ ମେଳ ଖାଏନାହିଁ, କାରଣ ମାନବମାନେ ଯେପରି ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂତମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଦେହ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ କାର୍ଯ୍ୟର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ନୁହଁନ୍ତି। ସେମାନେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ଇଚ୍ଛାଦ୍ୱାରା ଦେହ ନିର୍ମାଣ କରିବା ମାୟା ସମାନ, କାରଣ ଅଣୁତ୍ୱ ଆଦି ଶକ୍ତିର ଉପରେ ସେମାନେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ, ବିଶ୍ୱର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ମହାମୁନି ଦଧିଚି ଯୁଦ୍ଧ କାଳରେ ଏହି ରୂପରେ ଦେଖିଥିଲେ। ଏହିପରି, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଶିବଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦେହଧାରଣ ଅନ୍ୟ ଆତ୍ମାଙ୍କ ସଦୃଶ ଦେଖାଯାଏ। ଲୋକେ କହନ୍ତି ଶିବ ସର୍ବକାରଣ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳକର୍ତ୍ତା; କିନ୍ତୁ ସେ, ଯେଉଁଥି ଦେବତାମାନେ ଉପକୃତ କରନ୍ତି, ସେଉଁଥି ଦେବତାମାନେ କେମିତି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି? ଦେଖ, ବ୍ରହ୍ମା ଶିବଙ୍କୁ ‘ପୁତ୍ର’ ବୋଲି ଅନ୍ୟାୟ ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ପଞ୍ଚମ ମୁଣ୍ଡ ସେ ବାରମ୍ବାର କାଟିଦେଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ନରସିଂହ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଶରଭ ତାଙ୍କୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ନଖ ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟ ଭାଗକୁ ଫାଟିଦେଲେ, ଚରଣ ଦ୍ୱାରା ଦଳିଦେଲେ। ଦକ୍ଷ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଦେବୀ-ଦେବତାମାନେ କୌଣସି ଦଣ୍ଡରୁ ରକ୍ଷା ନପାଇଲେ, ସେଉଁଥିରେ ବୀରଭଦ୍ର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡିତ କଲେ। ତ୍ରିପୁର ନଗର, ତାହାର ନାରୀ, ଦାନବ, ଶିଶୁମାନେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶିବଙ୍କ ଚକ୍ଷୁର ଅଗ୍ନିରେ ଭସ୍ମ ହେଲେ। କାମଦେବ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ସେ ମଧ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବାବେଳେ ଶିବଙ୍କ ଚକ୍ଷୁର ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପିତ ହେଲେ। କିଛି ଗାଈ, ଆକାଶରେ ଉଡୁଥିବା ବେଳେ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଦୁଧ ଧାରା ଝରାଉଥିଲେ, ଦେବତାଙ୍କ ରୋଷିତ ଦୃଷ୍ଟି ପଡିଲାମାତ୍ରେ ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ଭସ୍ମ ହେଲେ। ଜାଲନ୍ଧର ଦାନବ, ଜଳକୁ ଚକ୍ର କରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ଶତ ଯୋଜନ ଦୂରକୁ ଛାଡିଦେଲେ। ସେଉଁଠି ଜଳରେ ମିଶି, ଶୁଳକୁ ଲାଗି ହତ ହେଲେ; ବିଷ୍ଣୁ ତାପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଚକ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଶତ୍ରୁମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଦେବତାମାନେ ମାରିବାକୁ ଚାହିଁଥିଲେ, ଅନ୍ଧକଙ୍କ ଛାତିରେ ତ୍ରିଶୂଳ ଲାଗି ନିହତ ହେଲେ, ମୟୂର ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯେପରି। ଶିବ ନିଜ କଣ୍ଠରୁ କାଳାଙ୍କୁ, ମୃତ୍ୟୁର ଦେବୀକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଏବଂ ଶିଶୁ ସ୍ୱରୂପରେ ତାଙ୍କୁ ତଳେ ପକାଇଦେଲେ; ଗୌରୀଙ୍କ ଚର୍ମ ଭିତରେ ବସିଥିବା କୌଶିକୀଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଶୁମ୍ଭ ଓ ନିଶୁମ୍ଭ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିନାଶ ପାଇଲେ; ଏହି ମହାକଥା, ଯାହା ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ, ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣରେ ଶୁଣାଯାଏ। ତାରକ ଦାନବ, ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶତ୍ରୁ, ତାହାଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଦେବତା ମନ୍ଦର ମହଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ଦେବୀଙ୍କ ସହ ବହୁଦିନ ଆନନ୍ଦରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହି, ତାଙ୍କୁ ‘ରସା’ ନାମ ଦେଲେ, ଯେପରି ସେ ପାତାଳକୁ ଗଲେ। ଦେବୀଙ୍କୁ ମୋହିତ କରି, ନିଜର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୀର୍ୟ ମୁକ୍ତ କଲେନାହିଁ; ଘୃତ ଅଗ୍ନିକୁ ଦେବା ପରି, ଶୁଧ୍ଧ ଓ ଅମୃତ ସମ ଏହି ବୀର୍ୟ ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପିତ କଲେ। ଏହାକୁ ଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟ ନଦୀମାନେ ଭାଗେ ଭାଗେ ଧାରଣ କଲେ; ତାପରେ ଏହି ବୀର୍ୟ ଏଠାଉଁ ସେଠାଉଁ ଏକତ୍ର କରାଗଲା। ଏହି ସମୟରେ ସ୍ୱାହା ନିଜେ କୃତ୍ତିକା ତାରାମଣ୍ଡଳର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କରି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଏହାକୁ ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଶୁ ଝାଡ଼ି ମଧ୍ୟରେ ରଖିଦେଲେ। କିଛି ସମୟ ଅତିତ ହେବା ପରେ, ସେହି ଶକ୍ତିରୁ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ନୂପୁର ଓ ଶିଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ। ତାଙ୍କର ମନୋହର ଶିଶୁ ରୂପ ଦେଖି, ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଓ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ। ଦେବତା ନିଜେ, ପୁଅକୁ ଦେଖିବାର ଆଶାରେ, ଦେବୀଙ୍କ ସହ ଆସି, ତାଙ୍କୁ ଆଞ୍ଚଳରେ ନେଇଲେ; ତାପରେ ଶିଶୁର ମୁହଁରେ ହସ ଖିଳିଉଠିଲା।