ଏହି ଜଗତର ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ସତ୍ୟକୁ ବୁଝିବା ନିମିତ୍ତେ ଯଦି କେହି ମୂଳ ଶକ୍ତିର ଅବତରଣ ସହିତ ଏକତା ନ ହୁଏ, ତେବେ ସେ ମୂଢ଼ ହୋଇଯାଏ ଓ ଶୁଦ୍ଧିର ଫଳକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେନି; ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ବ୍ୟର୍ଥ ଓ ନରକକୁ ନେଇଯାଏ। ଶକ୍ତିର ଅବତାରଣ ବିନା, ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣିବା, ସେମାନଙ୍କର ବ୍ୟାପ୍ତି ଓ ବୃଦ୍ଧି ବୁଝିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ରାଣୀ, ଅବିନାଶୀ ଚେତନାର ରୂପ ଓ ହୃଦୟର ସ୍ୱାମିନୀ; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ଯିଏ କାରଣ, ଶିବ ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ଶକ୍ତି କୌଣସି ଆତ୍ମା ନୁହେଁ, ମାୟା ନୁହେଁ, ନ କୌଣସି ପରିଣାମ; ଏହା ବନ୍ଧନ ନୁହେଁ, ମୋକ୍ଷ ନୁହେଁ, ଯଦିଓ ଏହି ଦୁଇଟି ଉପଜାଏ। ସେ ଶିବଙ୍କ ସହ ଏକତାର ଉଚ୍ଚତମ ଶିଖରକୁ ପହଞ୍ଚିଥିବା ସାଥୀ, ତାଙ୍କର ଧର୍ମକୁ ଅଂଶୀକ ଭାଗରେ ଅନୁସରଣ କରିଥାନ୍ତି, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ବିଶିଷ୍ଟ ହୁଏ। ଶିବଙ୍କୁ କେବଳ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଏ, ଓ ସେ ସଦା ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧରିଥାନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏକତାର ଫଳରୂପେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଶିବ କର୍ତ୍ତା, ଶକ୍ତି କାରଣ—ଏହିଭଳି ତାଙ୍କର ପୃଥକ୍ତା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ; ତଥାପି ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପରେ ଏହି ଦୁଇ ଅଂଶ ମଧ୍ୟରେ ଏକମାତ୍ର ଶିବ ଅଛନ୍ତି। କିଛି ଲୋକ ଏହି ପୃଥକ୍ତାକୁ ପୁରୁଷ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି; ଅନ୍ୟେ ହେଲେ କହନ୍ତି ଯେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ଶିବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜସ୍ୱିତାପରି, ଶକ୍ତି ଚେତନାର ରୂପ ହୋଇ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଅଛି; ଏହିପରି ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଯାଏ। ତେଣୁ ଶିବ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାରଣ ଓ ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାସନ। ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଶୈବ ପ୍ରକୃତି ମହାମାୟା ଓ ତିନିପ୍ରକାର ପ୍ରକୃତିର ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଏହି ତିନିପ୍ରକାର ଫଳ ଦ୍ୱାରା ସେ ଛଅ ପଥ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି; ଏବଂ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥର ଛଅ ପ୍ରକାର ରୂପରେ ଗଢ଼ାଯାଇଛି। ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାର ଖୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି। ଏହି ଶିବ ଓ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଙ୍କର ଅପୂର୍ବ ଏବଂ ଗୁପ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ବୁଝିପାରିନଥିବା ଏହି ଲୀଳା, ଆମ ମନକୁ ବିମୂଢ଼ କରେ। ଶିବ ଓ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିର ଏକତାରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ସାଧାରଣ ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟର କାରଣ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଶିବଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ କୃପାରେ ବନ୍ଧିତ। କିନ୍ତୁ ଶିବ କାହା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ନିୟମ ଓ କୃପାର ଆସନ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାଧୀନତା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଅଟୁଟ। ଏହି ସ୍ୱାଧୀନତା ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ, ଏହି ଦେହ ଏହାର ଆଧାର ହେବା ସମ୍ଭବ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନ, ସେଠାରେ ଦେହ ନାହିଁ, କାରଣ ଦେହ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଦେହ ଏକ ପ୍ରଭାବ; ଏହିପରି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅକାରଣ ହୋଇଯିବ। ସମସ୍ତ ଠାରେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥା ଓ ଅନ୍ୟ ଏକ ଅଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥା ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ; ତେବେ ଏହି ଦୁଇଟି କିପରି ଏକାସାଥି ହୋଇପାରିବ? ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମ ଫଳହୀନ; ତେବେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାଶିତ ପ୍ରକୃତି କାହିଁକି ଅଛି? କାରଣ ଏହାର ସ୍ୱଭାବ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ। ଯଦି ସ୍ୱଭାବ ବିପରୀତ ଓ ପ୍ରଭୁ ସ୍ୱାଧୀନ, ତେବେ ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ନିତ୍ୟ ଓ ଅନିତ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମ କାହିଁକି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ନାହିଁ? ସମସ୍ତ ଠାରେ କୁହାଯାଏ ଯେ, ଏକ ଦେହୀ, ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଏକ ଫଳହୀନ ଶିବ, ଯାହାକି ନିଜେ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ। ସେ ମହୁର୍ତ୍ତରେ ଦେହ ନିଜେ ଏହି ଶିବଙ୍କ ରୂପ ହୋଇଯାଏ; ଏହିପରି ଦେହ ଓ ରୂପ ମଧ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ନିର୍ଭରଶୀଳତା ରହିଛି। ନହେଲେ ଦେହ କିପରି ଗ୍ରହଣ କରାଯିବ? ତେଣୁ ଦେହ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଚାହିଁଥିବା ଫଳ ପାଇଁ। ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଦେହ ଧାରଣ କରିବା ସ୍ୱାଧୀନତା ସହ ମେଳ ଖାଏ ନାହିଁ, କାରଣ ମଣିଷଙ୍କର ଏହି ଇଚ୍ଛା ସବୁବେଳେ କାର୍ଯ୍ୟ ପଛରେ ଚାଲିଥାଏ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟେ ଦେବତାମାନେ ଏହି ଦେହକୁ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରନ୍ତି କି? ସେମାନେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ, ଇଚ୍ଛାଦ୍ୱାରା ଦେହ ସୃଷ୍ଟି ମାୟା ପରି; କାରଣ ଅଣୁପାଣୁ ଶକ୍ତି ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଅଛି ମାନିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ, ତାଙ୍କୁ ମହାର୍ଷି ଦଧିଚି ଯୁଦ୍ଧ କାଳେ ଏହି ରୂପରେ ଦେଖିଥିଲେ, ସେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଏହି ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ଶିବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ, ଯିଏ ସମସ୍ତରୁ ଉଚ୍ଚତମ ଆତ୍ମା, ଦେହୀ ଭାବେ ଦେଖାଯିବା ଅନ୍ୟ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କ ସହ ଏକ ଦୃଶ୍ୟ ସଦୃଶ ହୁଏ। ଲୋକେ କହନ୍ତି ଶିବ ସମସ୍ତର କାରଣ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳକାରୀ; କିନ୍ତୁ ସେ, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କୃପା କରନ୍ତି, ଦେବତାମାନେ କିପରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି? ଏହି ଦେବ ଅନେକଥର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପଞ୍ଚମ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଇଥିଲେ, କାରଣ ସେ ଦୃଢ଼ତାରେ ଶିବଙ୍କୁ 'ପୁତ୍ର' ବୋଲି ଅପବାଦ କରୁଥିଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ଯେତେବେଳେ ନରସିଂହ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ତେଵେ ଶରଭ ନାମକ ଦାରୁଣ ରୂପ ତାଙ୍କର ହୃଦୟକୁ ନଖ ଦ୍ୱାରା ଫାଟିଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଚାପିଦେଇଥିଲେ। ଦକ୍ଷ ଯଜ୍ଞ ସମୟରେ ଦେବୀ ଓ ଦେବମାନେ, କେହି ମଧ୍ୟ ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କ ଦଣ୍ଡ ଠାରୁ ରକ୍ଷା ପାଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ତ୍ରିପୁର ନଗର, ତାହାର ନାରୀ, ଦାନବ ଓ ଶିଶୁମାନେ ସମେତ, କେବଳ ଏକ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଶିବଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଅଗ୍ନିର ଇଂଧନ ହୋଇଗଲେ। କାମଦେବ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ରତିର କାରଣ, ଶିବଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଅଗ୍ନିରେ ଦେବମାନେ ବିଳାପ କରୁଥିବା ବେଳେ ବଳି ହେଲେ। କିଛି ଗାଈ, ଯେଉଁମାନେ ଆକାଶରେ ଉଡ଼ୁଥିଲେ ଓ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଦୁଧ ଢାଳୁଥିଲେ, ଦେବଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସେହିମହୁର୍ତ୍ତରେ ଭସ୍ମ ହୋଇଗଲେ।