ପୁରାଣରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୁବନମାନେ ଶିବାଗମରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି, ଏବଂ କିଛି ତତ୍ତ୍ୱ ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ସ୍ଥାପିତ। ଶିବ ସଂପ୍ରଦାୟର ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ। କଳାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ କ୍ରମରେ ବ୍ୟାପ୍ତ କରାଯାଇଛି। ପରମ ପ୍ରକୃତିର ଆରମ୍ଭରେ, ତାହାର ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ରୂପାନ୍ତର ମାଧ୍ୟମରେ, ନିବୃତ୍ତି ଆଦି କଳାମାନେ ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ତାଙ୍କର କ୍ରମାନୁସାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିଥାନ୍ତି। ବ୍ୟାପ୍ତିର ଦୃଷ୍ଟିରୁ, ପରମ ଶକ୍ତି ଛଅଟି ପଥରେ ଅଖଣ୍ଡ ଭାବରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛି, କାରଣ ପରମ ପ୍ରକୃତିର ସ୍ଥିତି ଶିବ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ସ୍ଥାପିତ। ଶକ୍ତିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପୃଥିବୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ମାତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିଛି, ଯେପରିକି ମାଟି ଦ୍ୱାରା ମଣ୍ଡ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ପରମ ଶିବ ଧାମ, ଛଅଟି ପଥ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧିଯୋଗ୍ୟ, ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟାପ୍ତ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱର ପବିତ୍ରତା ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ନିବୃତ୍ତିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ରୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଅଣ୍ଡର ପବିତ୍ରତା ସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଏହାଠାରୁ ଉପରକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଦ୍ୱାରା। ଏହାଠାରୁ ଉପରକୁ ବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଉପରକୁ, ମଧ୍ୟର ଶେଷରେ, ବିଶୁଦ୍ଧି ଓ ଶାନ୍ତ୍ୟତୀତା ଦ୍ୱାରା। ଏହି ଯାହାକୁ ପରମ ଆକାଶ କୁହାଯାଏ, ପରମ ପ୍ରକୃତି ସହିତ ଏକତାରେ, ଏହି ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏଠାରେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଜିଜ୍ଞାସୁମାନେ ଦେଖିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତିର ପଥ ଜାଣିନଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ କେହି ପବିତ୍ରତା କରିବାକୁ ଚାହେ, ସେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ ଓ ପବିତ୍ରତାର ଫଳ ଲାଭ କରିପାରେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ପ୍ରୟାସ ବ୍ଫଳ ଓ ନରକକୁ ନେଇଯାଏ। ଶକ୍ତିର ଅବତରଣ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗ ଛଡ଼ା, ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱରୂପରେ, ବ୍ୟାପ୍ତି ଓ ବୃଦ୍ଧି ସହିତ, ଜାଣିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ପରମ ଶକ୍ତି, ଶକ୍ତିମାନଙ୍କର ରାଣୀ, ଚେତନା ରୂପିଣୀ, ହୃଦୟର ସ୍ୱାମିନୀ। ସେ ଯିଏ କାରଣ, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶିବ ସମସ୍ତ କୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହା କୌଣସି ଆତ୍ମା ନୁହେଁ, ମାୟା ନୁହେଁ, ନ କୌଣସି ବିକାର; ଏହା ବନ୍ଧନ ବା ମୋକ୍ଷ ନୁହେଁ, ଯଦିଓ ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ସେ, ସମସ୍ତ ଆଧିପତ୍ୟର ଶିଖରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ଶିବଙ୍କ ସହ ଏକାତ୍ମ ହୁଅନ୍ତି, ତଥାପି ଏକାଧିକ ଅବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ୍। ଶିବ କେବଳ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାନ୍ତି, ଏବଂ ସେ ସଦା ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଯୁଗଳ ସଂଯୋଗରୁ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି ଏହି ବିଶ୍ୱ। ଶିବ କର୍ତ୍ତା, ଶକ୍ତି କାରଣ—ଏଭଳି ତାଙ୍କର ପୃଥକ୍ତା ସ୍ଥାପିତ। ତଥାପି, ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପରେ ଶିବ ଏକା ଅଛନ୍ତି। କେହି କହନ୍ତି, ତାଙ୍କର ପୃଥକ୍ତା ନାରୀ-ପୁରୁଷ ଭାବରେ; ଅନ୍ୟେ କହନ୍ତି, ପରମ ଶକ୍ତି ଶିବରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ପରି, ସେ ଚେତନା ରୂପ, ତଥାପି ପୃଥକ୍—ଏହିପରି ନିର୍ଣ୍ଣୟ। ତେଣୁ, ଶିବ ପରମ କାରଣ, ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ପରମ ସ୍ୱାମିତ୍ୱ। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୈବ ପ୍ରକୃତି ଅବିନାଶୀ, ମହାମାୟା ଓ ପ୍ରକୃତିର ତିନି ପ୍ରକାର ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ତିନି ପ୍ରକାର ଫଳ ଦ୍ୱାରା ସେ ଛଅ ପଥ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ଏବଂ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥର ଛଅ ପ୍ରକାର ରୂପରେ ଗଠିତ। ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଏହି ବିଷୟକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଓ ଗମ୍ଭୀର, ଯାହା ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏହା ଆମ ମନକୁ ବିମୂଢ କରେ। ଶିବ ଓ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିର ଏକତାରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସାଧାରଣ ଅବସ୍ଥାମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟର କାରଣ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଶିବଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଓ ଦୟା ଦ୍ୱାରା ନିୟମିତ। କିନ୍ତୁ ଶିବ କାହା ପାଇଁ ନିୟମନ ବା ଦୟାର ଆଶ୍ରୟ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାଧୀନତା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ—ଏହି କଥା ପ୍ରମାଣିତ। ଏହିପରି ତାଙ୍କର ସ୍ୱାଧୀନତା ଅବିକଳ, ଏହା ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱରୂପ, ଏହା ଦେହ ରୂପେ ଥାଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନ, ସେଠାରେ ଦେହ ନଥାଏ, କାରଣ ଦେହ ମୌଳିକ କାରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଦେହ ଏକ ଫଳ, ତେଣୁ ଏହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନିର୍କାରଣ ହୁଏ। ସମସ୍ତଠାରେ ପରମ ଅବସ୍ଥା ଓ ଅପରମ ଅବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ; ଏହି ଦୁଇ ଏକଠି କିପରି ହେବ? ପରମ ପ୍ରକୃତି ଫଳହୀନ, ତେଣୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାଶିତ ପ୍ରକୃତି କାହିଁକି ଅଛି? ତାହାର ସ୍ୱଭାବ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ। ଯଦି ସ୍ୱଭାବ ବିପରୀତ ଏବଂ ପ୍ରଭୁ ସ୍ୱାଧୀନ, ତେବେ ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ନିତ୍ୟ ଓ ଅନିତ୍ୟର ଭ୍ରମ କାହିଁକି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତିନାହିଁ? ସମସ୍ତଠାରେ କୁହାଯାଏ ଏକ ଅବତାରୀ ଅଛି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଓ ଅନ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ଶିବ, ଫଳହୀନ, ଯେଉଁଥିରେ ଶିବ ନିଜେ ସ୍ଥାପିତ। ସେଠାରେ, ଦେହ ନିଜେ ଏହି ଶିବର ରୂପ ହୁଏ; ତେଣୁ ରୂପରେ, ଅବତାରୀ ଓ ରୂପ ମଧ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ନିର୍ଭରତା ଅଛି। ନହେଲେ, କିପରି ରୂପକୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯିବ? ତେଣୁ, ରୂପ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ ଆବଶ୍ୟକ ଫଳ ପାଇଁ। ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଦେହ ଧାରଣ କରିବା ସ୍ୱାଧୀନତା ସହିତ ସମ୍ମତି ନୁହେଁ, କାରଣ ମାନବମାନେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ତାହା କାର୍ଯ୍ୟ ପରେ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଭୂତପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଦେହ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି କି? ସେମାନେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ଇଚ୍ଛାରେ ଦେହ ସୃଷ୍ଟି ମାୟା ସମାନ, କାରଣ ଅଣୁତ୍ୱ ଆଦି ଶକ୍ତିରୁ ଅଧିକ କିଛି ନୁହେଁ। ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ, ମହାମୁନି ଦଧିଚି ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧରେ ସେଇ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଦେଖିଥିଲେ। ଶିବଙ୍କ ପାଇଁ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଉପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦେହଧାରଣ ଆମକୁ ଅନ୍ୟ ଆତ୍ମାଙ୍କ ସହ ସାଦୃଶ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।