ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ, ଶିବ ଓ ଶକ୍ତିଙ୍କ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସମ୍ବନ୍ଧ ଓ ସୃଷ୍ଟିର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି। ଶକ୍ତିର ଶକ୍ତି ଚମକ, ପରିବା ଓ ଏହା ପରି ଅନେକ ରୂପରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥାଏ; ଏହି ଶକ୍ତି ଓ ଏସେନ୍ସ୍, ମଧୁ ଓ ଏହା ପରି ମାଧୁର୍ୟ ରୂପରେ, ସମସ୍ତ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ଜଗତକୁ ଉତ୍ସାହ ଦେଇଥାଏ। ଅଗ୍ନିରୁ ଅମରତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ଅମରତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ସୁଦୃଢ ହୁଏ। ଏପରି ଅଗ୍ନି-ସୋମ ତତ୍ତ୍ୱ ଜଗତକୁ ଉପକୃତ କରେ। ଫସଳର ସମୃଦ୍ଧି ହବା ପାଇଁ ହୋମ ଆଉ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅତି ଆବଶ୍ୟକ; ବର୍ଷା ଫସଳ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଆସେ। ହୋମ ବର୍ଷା ପାଇଁ, ଏହିଭଳି ଜଗତ ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଅଗ୍ନି ଉପରକୁ ଜ୍ୱଳନ କରେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଅମୃତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ; ଅଗ୍ନିର ଉପର ଅଞ୍ଚଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ର ଅମୃତ ତଳକୁ ବହିଯାଏ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟରେ, କାଳ ଅଗ୍ନି ତଳେ ଅଛି, ଶକ୍ତି ଉପରେ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପରେ ଜ୍ୱଳନ ଓ ତଳେ ବନ୍ଧନ ରହିଛି। ଏହି ଉପରକୁ ବଢ଼ୁଥିବା କାଳ ଅଗ୍ନି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ ହୁଏ; ଏହି ତଳକୁ ବଢ଼ୁଥିବା ସୋମ ଶିବ ଓ ଶକ୍ତିର ଆସନ ଅଟୁଟ ରଖେ। କେବେ ଶିବ ଉପରେ, ଶକ୍ତି ତଳେ; କେବେ ଶକ୍ତି ଉପରେ, ଶିବ ତଳେ। ଏହିଭଳି, ଏଠାରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ ଯାହା ଶିବ ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ। ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତି ଏପରି ଯେ, ସେ ଜଗତକୁ ବାରମ୍ବାର ଦହି, ତାହାକୁ ଭସ୍ମରେ ପରିଣତ କରିଛି; ଏହି ଭସ୍ମରେ ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି। ଯେଉଁଠି ଏହି ଭସ୍ମର ଏକାନ୍ତ ସ୍ୱରୂପ ଜାଣି, 'ଅଗ୍ନି' ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ତାହା ସହିତ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଅଗ୍ନିର ଏହି ଭସ୍ମ, ସୋମ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ସ୍ନାନ କରି, ଏକତ୍ତା ବିନା ପ୍ରକୃତିର ଅଧିକାର ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ, ଯଦି ଏହି ଭସ୍ମକୁ ଏକତ୍ତା ସହିତ ଶକ୍ତିର ଅମୃତ ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଉପରେ ଦିଆଯାଏ, ଏହା ପ୍ରକୃତିର ଅଧିକାରକୁ ଅପସାରଣ କରେ। ଏହିପରି ନିତ୍ୟ ଅମୃତ ସ୍ନାନ କରି, ମୃତ୍ୟୁ ଉପରେ ଜୟ ଲଭିଯାଏ; ଶିବ ଓ ଶକ୍ତିର ଅମୃତକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, କିପରି ମୃତ୍ୟୁ ଆସିପାରିବ? ଯେଉଁଠି ଏହି ଗୁପ୍ତ ଜ୍ୱଳନ ଓ ସ୍ନାନ ଜାଣି, ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ ଦ୍ୱାରା ଅବସ୍ଥା ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଶିବ ଅଗ୍ନିରେ ଦେହକୁ ଦହି, ଶକ୍ତିର ଅମୃତ ସ୍ନାନ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା କରେ, ସେ ଅମରତ୍ୱ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ଏହି ଅର୍ଥକୁ ହୃଦୟରେ ରଖିବା ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁଠି ଦେବତା କହିଛନ୍ତି ଯେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ ତ୍ୱର ହୋଇଛି, ସେଉଁଠି ଅନୁସାରେ ଚଲିବା ଉଚିତ। ଏବେ, ମୁଁ କହିବି କିପରି ଏହି ବିଶ୍ୱର ବାଣୀ ଓ ଅର୍ଥର ସ୍ୱରୂପ ନିର୍ମାଣ ହୋଇଛି, ଏବଂ ଷଡ୍ମାର୍ଗର ଜ୍ଞାନ କିପରି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଛି, ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ। କୌଣସି ବସ୍ତୁ ଶବ୍ଦ ବିନା ନାହିଁ, ଏବଂ କୌଣସି ଶବ୍ଦ ଅର୍ଥ ବିନା ନାହିଁ; ଏହିଭଳି ସଠିକ ସମୟରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶବ୍ଦ ସମସ୍ତ ଅର୍ଥକୁ ସଂଯୋଜିଥାଏ। ପ୍ରକୃତିର ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥର ପ୍ରକାଶ। ଏହାକୁ ଶିବ ଓ ଶକ୍ତିର ଆଦି ରୂପ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। ଶବ୍ଦର ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିଛନ୍ତି: ସ୍ଥୂଳ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ପରମ। ସ୍ଥୂଳ ହେଉଛି ଯାହା ଶୁଣିବାରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବ କିପରି ଚିନ୍ତାରେ ରହିଥାଏ; ପରମ ଭାବ ଚିନ୍ତା ବିନା ଅଛି। ଏହି ଶକ୍ତି ଶିବ ତତ୍ତ୍ୱରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତି ସହିତ ଏକତା ଦ୍ୱାରା, ଏହା ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଏକତ୍ତା ଭାବରେ ଏହାକୁ ଶକ୍ତି ତତ୍ତ୍ୱ କୁହାଯାଏ। ସେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ ପ୍ରକୃତି ଭାବରେ କୁଣ୍ଡଳିନୀ, ମାୟା ଓ ପରମ ପବିତ୍ର ମାର୍ଗ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଏହି ଭାଗୀ ରୂପରେ ଷଡ୍ମାର୍ଗରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ; ତିନି ଶବ୍ଦର, ତିନି ଅର୍ଥର ମାର୍ଗ, ଯେପରିକି ପୂର୍ବରୁ କୁହାଯାଇଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ, ତାଙ୍କର ପବିତ୍ରତା ଅନୁଯାୟୀ, ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ବିଭାଗରୁ ବିଲୟ କିମ୍ବା ଭୋଗର ଅଧିକାର ଲଭିଥାଏ। କଳା ଦ୍ୱାରା ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକୁ ସେମାନେ ସ୍ଥିତିରେ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିଥାନ୍ତି, ପରମ ପ୍ରକୃତିର ଆରମ୍ଭରେ ପଞ୍ଚ ରୂପରେ ପରିଣତି ହୁଏ। ଏହି କଳାଗୁଡିକୁ, ନିବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ମାର୍ଗକୁ ନାମାନୁସାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି—ମନ୍ତ୍ର, ପଦ, ବର୍ଣ୍ଣ ଆଦି। ଭୁବନ, ତତ୍ତ୍ୱ, କଳାର ମାର୍ଗଗୁଡିକୁ ଅର୍ଥାନୁସାରେ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଛି; ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟ ଏକାପେକ୍ଷା ବ୍ୟାପ୍ତି ଓ ଅବ୍ୟାପ୍ତି ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକୁ ସମସ୍ତ ପଦ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିଥାଏ, କାରଣ ବାକ୍ୟ ଶବ୍ଦରୁ ଗଠିତ; ଶବ୍ଦ ବର୍ଣ୍ଣରୁ, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କୁହନ୍ତି ଏକ ଗୋଷ୍ଠୀ ବର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି ଏକ ଶବ୍ଦ। ବର୍ଣ୍ଣଗୁଡିକୁ ଭୁବନ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିଥାଏ, କାରଣ ସେଗୁଡିକ ତାହାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ; ଭୁବନଗୁଡିକୁ ତତ୍ତ୍ୱ ଗୋଷ୍ଠୀ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିଥାଏ, ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଭବ ଓ ବିସ୍ତାର ଦ୍ୱାରା। ଏହି ଭୁବନଗୁଡିକୁ କାରଣ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନେକ ଭାବରେ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିଥାଏ, କାରଣ ସେଗୁଡିକୁ ତାହାରୁ ସ୍ଥାପିତ; ଏଠାରେ କିଛି ଭୁବନ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଉଦ୍ଭବ ପାଇଁ। ଅନ୍ୟ ଭୁବନଗୁଡିକୁ ପୁରାଣରୁ ଜଣାଯାଇଥିବା, ଶିବାଗମରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ; କିଛି ତତ୍ତ୍ୱ ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗରେ ସ୍ଥାପିତ। ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକୁ ଶିବ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ; କଳା ଦ୍ୱାରା ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକୁ ସେମାନେ ଏହିଭଳି ବ୍ୟାପ୍ତ କରିଥାନ୍ତି। ପରମ ପ୍ରକୃତିର ଆରମ୍ଭରେ, ପଞ୍ଚ ରୂପରେ ବିଭାଗ ଅନୁସାରେ, ନିବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ପଞ୍ଚ କଳା ବ୍ୟାପ୍ତ କରିଥାଏ। ବ୍ୟାପ୍ତି ଦୃଷ୍ଟିରୁ, ପରମ ଶକ୍ତି ଷଡ୍ମାର୍ଗରେ ଅବିଭକ୍ତ, କାରଣ ପରମ ସ୍ୱଭାବ ଶିବ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ତଳକୁ ପୃଥିବୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସମସ୍ତ ଶିବ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉଦ୍ଭବ, ଏକ ମାଟି ଦ୍ୱାରା ଘଡ଼ା ବ୍ୟାପ୍ତ ହେବା ପରି, ଏକା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏହି ପରମ ଶିବ ନିବାସ, ଷଡ୍ମାର୍ଗରେ ପ୍ରାପ୍ତିଯୋଗ୍ୟ, ବ୍ୟାପ୍ତି ଓ ଅବ୍ୟାପ୍ତି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱର ପବିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ।