ଦେବୀଙ୍କର ମଧୁର, ପ୍ରେମମୟ ଓ ଶୁଭ ବାଣୀ ଶୁଣି, ଦେବତା ଖୁସି ହେଲେ ଓ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଗଣେଶ, ଏକ ଦ୍ୱାରରକ୍ଷକ ଭାବରେ, ସୁନାର ଦଣ୍ଡ, ମଣିମାଳା ପିତାମ୍ବର ଓ ସର୍ପ ସଦୃଶ ଛୁରି ଧରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ସୋମ ଦେବ ଓ ନନ୍ଦି ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ଏହି କାରଣରୁ ସେ "ସୋମନନ୍ଦି" ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ଏଭଳି ଭାବରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ଚନ୍ଦ୍ରଧାରୀ ଦେବତା ତାଙ୍କୁ ମଣିମାଳା ଦିବ୍ୟ ଆଳଙ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ କଲେ। ତା’ପରେ ଚନ୍ଦ୍ରଧାରୀ ହର, ଅତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରୁଥିବା ପାହାଡ଼ର କନ୍ୟା ଗୌରୀଙ୍କୁ ଏକ ଶୟନାସନରେ ବସାଇ ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧାଇଲେ। ଏହି ଭାବେ ଦେବୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନିତ କରିବା ସମୟରେ କୁହାଗଲା, “ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ, ଏବଂ ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥର ସ୍ୱରୂପ।” ଏହି ସ୍ୱାମିତ୍ୱ କେବଳ ଆଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି; ତୁମେ ସେଇ ଆଦେଶ। ଏହି କଥାକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଓ କ୍ରମିକ ଭାବରେ ଶୁଣିବାକୁ ଆମେ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ। ଅଗ୍ନିକୁ “ରୌଦ୍ରୀ”—ତୀବ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିମୟ ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସୋମ ହେଉଛନ୍ତି ଅମୃତମୟ, ଶାନ୍ତିଦାୟିନୀ ଶକ୍ତିର ରୂପ। ଯାହା ଅମର, ସେଇ ମୂଳ ଅଛି; ସେଇ ଆଲୋକ, ଜ୍ଞାନ ଓ କଳା। ସମସ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଏହି ଦୁଇଟି—ସାର ଓ ଶକ୍ତି—ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛି। ଶକ୍ତିର କ୍ରିୟା ଦୁଇପ୍ରକାର—ଏକ ହେଉଛି ସୂର୍ୟମୟ, ଅଗ୍ନିମୟ; ଏହିପରି, ସାରର କ୍ରିୟା ଚନ୍ଦ୍ରମୟ, ଜଳମୟ। ଶକ୍ତିର ରୂପ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବରେ ଅଟୁଟ; ସାର ରୂପ ମଧୁରତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବରେ। ଏହି ଶକ୍ତି ଓ ସାରର ବିଭାଜନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ବସ୍ତୁ ଅବସ୍ଥିତ। ଅଗ୍ନିରୁ ଅମରତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଅମରତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ। ଏହିପରି ଅଗ୍ନି-ସୋମ ତତ୍ତ୍ୱ ଦୁନିଆକୁ ଉପକୃତ କରେ। ଫସଲର ସମୃଦ୍ଧି ହୋମ ଦ୍ୱାରା ଆସେ; ବୃଷ୍ଟି ଫସଲ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଆସେ। ହୋମ ବୃଷ୍ଟି ପାଇଁ, ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅବଳମ୍ବିତ। ଅଗ୍ନି ଚନ୍ଦ୍ରାମୃତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପରକୁ ଜ୍ୱାଳାମୟ ହୁଏ; ଅଗ୍ନିର ଅବସ୍ଥା ଯେଉଁଠାରେ, ସେଠାରୁ ଚନ୍ଦ୍ରାମୃତ ତଳକୁ ବହିଯାଏ। ଏହିପରି, କାଳାଗ୍ନି ତଳେ ଅଛି, ଶକ୍ତି ଉପରକୁ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପରେ ଦାହ ଓ ତଳେ ବନ୍ୟା ଅଛି। ଏହି ଉପରକୁ ଯାଉଥିବା କାଳାଗ୍ନିକୁ ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ଏହିପରି, ତଳକୁ ବହୁଥିବା ସୋମ ହେଉଛି ଶିବ ଓ ଶକ୍ତିଙ୍କର ଆସନ। ଶିବ ଉପରେ, ଶକ୍ତି ତଳେ; ଶକ୍ତି ଉପରେ, ଶିବ ତଳେ। ଏହିପରି, ଏଠାରେ କିଛି ନାହିଁ ଯାହା ଶିବ ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ। ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତି ଏପରି, ଯେ ଏହି ଜଗତକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଦାହ କରି, ରାଖ କରିଦେଇଛି; ଏହିପରି ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତି ଏହି ରାଖରେ ଅଛି। ଯେଉଁଠି ଏହି ରାଖର ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝି, ‘ଅଗ୍ନି’ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ। ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତି ଯେଉଁ ରାଖ, ସେଉଁଥିରେ ପୁନି ସୋମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରାଯାଏ, ଯୋଗ-ଅଯୋଗ ଧାରା ଅନୁସାରେ, ସେ ପ୍ରକୃତିର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେହି ରାଖ ସମସ୍ତଠାରେ ଯୋଗ ଧାରାରେ ଶକ୍ତିର ଅମୃତ ବୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ପ୍ରକୃତିର ଅଧିକାର ହଟିଯାଏ। ଏହିପରି, ସଦା ଏପରି ଅମୃତ ସ୍ନାନ କରି ମୃତ୍ୟୁ ଉପରେ ବିଜୟ ଲାଭ କରାଯାଏ; ଶିବ ଓ ଶକ୍ତିଙ୍କର ଅମୃତ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ, କେମିତି ମୃତ୍ୟୁ ହେବ? ଯିଏ ଏହି ଗୁପ୍ତ ଦାହ ଓ ସ୍ନାନ ବିଧିକୁ ଜାଣି, ଅଗ୍ନି-ସୋମ ଭାବକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଯିଏ ଶିବଙ୍କ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଦେହକୁ ଦାହ କରେ ଓ ଶକ୍ତିଙ୍କ ଅମୃତ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ଅମରତ୍ୱ ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ଦେବଙ୍କ ଏହି କଥାର ଅର୍ଥକୁ ହୃଦୟରେ ରଖିବା ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମର ସ୍ୱରୂପ। ବିଶ୍ୱରେ ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥର ସାର କିପରି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଛି ଓ ଷଡ଼ପଥ ଜ୍ଞାନ କିପରି, ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। କୌଣସି ବସ୍ତୁ ଶବ୍ଦ ବିନା ନାହିଁ, ଏବଂ କୌଣସି ଶବ୍ଦ ଅର୍ଥ ବିନା ନାହିଁ; ତେଣୁ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶବ୍ଦ ସମସ୍ତ ଅର୍ଥକୁ ବ୍ୟକ୍ତ କରେ। ପ୍ରକୃତିର ଏହି ରୂପାନ୍ତର ଦୁଇପ୍ରକାର—ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥର ପ୍ରକାଶ। ଏହିଏ ଶିବ ଓ ଶକ୍ତିଙ୍କ ପ୍ରାଚୀନ ରୂପ, ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ। ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଶବ୍ଦମୟ, ତାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତିନିପ୍ରକାର କୁହନ୍ତି—ସ୍ଥୂଳ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଓ ପରମ। ସ୍ଥୂଳ ହେଉଛି ଯାହା କାନରେ ଶୁଣାଯାଏ; ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚିନ୍ତାର ରୂପ; ପରମ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ। ସେଇ ଶକ୍ତି ପରମ ଶକ୍ତି, ଶିବତତ୍ତ୍ୱରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ। ଏହି ଜ୍ଞାନଶକ୍ତି ସହିତ ଏକତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଏକତ୍ୱ ରୂପ ଏହିକୁ ଶକ୍ତିତତ୍ତ୍ୱ କୁହାଯାଏ। ସେଇ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳଭୂତ ଭାବରେ କୁଣ୍ଡଳିନୀ, ମାୟା ଓ ପରମ ପବିତ୍ର ପଥ କୁହାଯାନ୍ତି। ସେଇ ଭିନ୍ନତାମୟ ଭାବରେ ଷଡ଼ପଥରେ ବିସ୍ତାରିତ; ଏଠାରେ ତିନିଟି ଶବ୍ଦର, ତିନିଟି ଅର୍ଥର, ଯେପରି ଘୋଷିତ। ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ନିଜ ଶୁଦ୍ଧି ଅନୁଯାୟୀ, ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ବିଭାଜନରୁ ଲୟ କିମ୍ବା ଭୋଗର ଅଧିକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। କଳାଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଛି, ଯେପରି ସେମାନେ ପଞ୍ଚପ୍ରକାର ପରିଣତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକୃତିର ଆରମ୍ଭରେ ଅଛନ୍ତି। ଏବଂ ସେଇ କଳାଗୁଡ଼ିକ, ନିବୃତ୍ତି ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ, ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାନ୍ତି; ମନ୍ତ୍ର, ପଦ, ବର୍ଣ୍ଣର ପଥ ତାଙ୍କ ନାମ ଅନୁଯାୟୀ ଥାଏ। ଭୁବନ, ତତ୍ତ୍ୱ, କଳାର ପଥ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତାଙ୍କ ଅର୍ଥ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ଏଠାରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପରସ୍ପର ବ୍ୟାପ୍ତି ଓ ଅବ୍ୟାପ୍ତି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତ ପଦରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, କାରଣ ବାକ୍ୟ ଶବ୍ଦରୁ ହୁଏ; ଓ ଶବ୍ଦ ବର୍ଣ୍ଣରୁ, କାରଣ ଅନେକ ବର୍ଣ୍ଣର ଏକତ୍ୱ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ। ବର୍ଣ୍ଣ ଭୁବନରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, କାରଣ ସେମାନେ ତାହାରେ ଅଛନ୍ତି; ଭୁବନ ତତ୍ତ୍ୱ ଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା, ତାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବିସ୍ତାର ଦ୍ୱାରା।