ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନରେ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରେମର ସ୍ୱରୂପ, ସେମାନଙ୍କର ଜନ୍ମସ୍ଥଳ ସ୍ୱାଭାବିକ ଓ ଅନୃତିମିତିକ, କୌଶିକୀ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ମୃଦୁ ଓ ସତ୍ୟ ଉପଦେଶରେ ହସି ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ଲଜ୍ଜାରେ, କୌଶିକୀ ଅବର୍ଣ୍ୟ କଥା ଛାଡ଼ି କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ; ଏବେ ମୁଁ ତାଙ୍କ ବିବରଣୀ ଦେବି, ଏହାକୁ ଶୁଣ। ମୁଁ ଯେଉଁ ଦେବୀକୁ କୌଶିକୀ ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲି, ସେ ଦେବୀକୁ ଦେବତାମାନେ ଦେଖିନାହାନ୍ତି କି? ଏପରି କୌମାରୀ ନ ପୂର୍ବରୁ ଥିଲେ, ନ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଥିବେ। ସେ ଦେବୀଙ୍କର ଶକ୍ତି, ବଳ, ଭିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତରେ ବାସ, ଓ ଶୁମ୍ଭ-ନିଶୁମ୍ଭଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ କରିବା ଶକ୍ତି ସେଠାରେ ଅଛି। ସେ ସର୍ବଦା ଜଗତକୁ ଦୃଶ୍ୟ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଓ ଜଗତର ସ୍ଥିର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ସଦା ତାଙ୍କୁ ଗାଥା କରିବେ। ଏପରି ଭାବେ ଦେବୀ କଥା କହୁଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ତାଙ୍କ ସହଚରୀ ଏକ ବାଘକୁ ଆଣି ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ରଖିଲେ। ସେ ବାଘକୁ ଦେଖି ଦେବୀ ପୁନି କହିଲେ, “ଏହି ବାଘକୁ ଦେବତାମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଉପାୟ ଭାବେ ଆଣିଛନ୍ତି; ଦେଖ, ମୋ ଭକ୍ତମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ପରି କେହି ନାହିଁ। ଏହି ବାଘ ମୋର ପବିତ୍ର ଉଦ୍ୟାନକୁ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଠାରୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ; ସେ ମୋର ଭକ୍ତ ଓ ନିଜ ସୁରକ୍ଷାରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ। ତୁମେ ତୁମ ଦେଶ ଛାଡ଼ି ମୋର କୃପା ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛ; ଯଦି ତୁମର ମୋ ପ୍ରତି ପ୍ରେମ ଅଛି, ତେବେ ମୋତେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରେମ ଦେଖାଅ। ନନ୍ଦିନୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ସେ ନିଜେ ଏବଂ ଚିହ୍ନିତ ପାଳକମାନେ ସଦା ଅନ୍ତଃପୁର ଦ୍ୱାରରେ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ରହନ୍ତି, ହେ ପ୍ରଭୁ।” ଦେବୀଙ୍କ ମଧୁର, ପ୍ରେମଭରା ଓ ଶୁଭ କଥା ଶୁଣି, ଦେବତା କହିଲେ, “ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲି,” ଓ ସେଠି ସେ ଦେବତା ତାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ। ଗଣେଶ, ଏକ ପାଳକ ରୂପେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦଣ୍ଡ, ମଣିମୁକ୍ତା ଖୋଡ଼ା ଓ ସର୍ପ ସଦୃଶ ଛୁରି ଧରି ଉଭୟ ଦ୍ୱାରରେ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ଦଠିଲେ। ସୋମ ମହାଦେବ ଓ ନନ୍ଦି ଉଭୟ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଥିବାରୁ, ସେ “ସୋମନନ୍ଦି” ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଏଭଳି ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧାରୀ ଦେବତା ତାଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ମଣିମୁକ୍ତା ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ କଲେ। ପରେ, ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ହରା, ପର୍ବତତନୟା ଗୌରୀଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ଶୟନରେ ବସାଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ କଲେ। ଏଭଳି ଦେବୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନିତ କରିବା ସମୟରେ, ଏହି କଥା କୁହାଗଲା: “ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ, ଓ ଶବ୍ଦ-ଅର୍ଥର ସ୍ୱରୂପ।” “ଶାସନରେ ଏକମାତ୍ର ଆଜ୍ଞା ଅଛି; ତୁମେ ସେଇ ଆଜ୍ଞା,” ଏହିପରି କୁହାଗଲା। ଆମେ ଏହାକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଏବଂ କ୍ରମିକ ଭାବେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ଅଗ୍ନିକୁ ରୌଦ୍ରୀ, ତୀବ୍ର ଓ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସୋମ ଅମୃତ ଶକ୍ତି, ଶାନ୍ତିଦାୟିନୀ ଶକ୍ତିର ରୂପ। ଯାହା ଅମୃତ, ତାହା ମୂଳ ଭିତ୍ତି; ଏହା ଆଲୋକ, ଜ୍ଞାନ ଓ କଳା ନିଜେ। ସମସ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରେ, ଏହି ଦୁଇ—ସାର ଓ ଶକ୍ତି—ବ୍ୟାପିଥାଏ। ଶକ୍ତିର କ୍ରିୟା ଦୁଇପ୍ରକାର: ଏକ ସୂର୍ୟ ଭଳି ଅଗ୍ନିମୟ, ଅନ୍ୟଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଜଳମୟ। ଶକ୍ତି ହେଉଛି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଓ ଏହାଦି; ସାର ହେଉଛି ମାଧୁର୍ୟ ଓ ଏହାଦି। ଏହି ଶକ୍ତି ଓ ସାରର ବିଭାଗ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଚଳ ଅଚଳ ଜଗତ ଅବଲମ୍ବିତ। ଅଗ୍ନିରୁ ଅମୃତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଅମୃତ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଅଗ୍ନି-ସୋମ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଶ୍ୱକୁ ଉପକୃତ କରେ। ଫସଲର ଉନ୍ନତି ହବା ଅର୍ପଣ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ବର୍ଷା ଫସଲ ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ। ଅର୍ପଣ ବର୍ଷା ପାଇଁ; ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ଅବଲମ୍ବିତ। ଅଗ୍ନି ଉପରକୁ ଚନ୍ଦ୍ରାମୃତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ୱଳିଥାଏ; ଅଗ୍ନିର ସ୍ଥାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରାମୃତ ତଳକୁ ବହିଯାଏ। ତେଣୁ, କାଳାଗ୍ନି ତଳେ ଅଛି, ଶକ୍ତି ଉପରେ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ୱଳନ ଉପରେ ଓ ବନ୍ୟା ତଳେ। ଏହି ଉପରକୁ ଚାଲୁଥିବା କାଳାଗ୍ନିକୁ ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରିଥାଏ; ଏହିପରି, ତଳକୁ ଯାଉଥିବା ସୋମ ଶିବ ଓ ଶକ୍ତିର ଆସନ। ଶିବ ଉପରେ, ଶକ୍ତି ତଳେ; ଶକ୍ତି ଉପରେ, ଶିବ ତଳେ। ଏହିପରି, ଏଠାରେ କିଛି ନାହିଁ ଯାହା ଶିବ ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପିତ ନୁହେଁ। ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତି ଏପରି ଯେ, ବିଶ୍ୱକୁ ବାରମ୍ବାର ଦହି, ତାହାକୁ ଭସ୍ମ କରିଦେଇଛି; ଏହିପରି, ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତି ଭସ୍ମରେ ଅଛି। ଯେଉଁମାନେ ଏହିପରି ଭାବେ ଭସ୍ମର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କୁ ଜାଣି, 'ଅଗ୍ନି' ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ତାହାରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବନ୍ଧନ ଠାରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତି ଯେଉଁ ଭସ୍ମ, ସୋମ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ସ୍ନାନ କରାଯାଇ, ଅସଂଯୋଗ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ପ୍ରକୃତିର ଅଧିକାର ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଭସ୍ମ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସଂଯୋଗ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଶକ୍ତିର ଅମୃତବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରାଯାଇଲେ, ପ୍ରକୃତିର ଅଧିକାର କୁ ସମାପ୍ତ କରେ। ଏହିପରି ନିତ୍ୟ ଅମୃତ ସ୍ନାନ କରି, ମୃତ୍ୟୁ ଉପରେ ବିଜୟୀ ହୁଅ; ଶିବ ଓ ଶକ୍ତିର ଅମୃତ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ମୃତ୍ୟୁ କେମିତି ହେବ? ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଗୁପ୍ତ ଦହନ ଓ ସ୍ନାନକୁ ଜାଣନ୍ତି, ଅଗ୍ନି-ସୋମ ଅବସ୍ଥାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଶିବାଗ୍ନିରେ ଦେହକୁ ଦହନ କରି ଓ ଶକ୍ତିର ଅମୃତରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ଯୋଗ ମାର୍ଗରେ ଅମୃତତ୍ୱ କୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ଦେବତାଙ୍କ କଥାର ଏହି ଅର୍ଥକୁ ହୃଦୟରେ ରଖି, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ ରୂପ, ସେଉଁଠି ଏହା ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଉଚିତ। ଏବେ ମୁଁ କହିବି, କିପରି ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥର ସାର ବିଶ୍ୱରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି, ଓ ଛଅପ୍ରକାର ମାର୍ଗର ଜ୍ଞାନ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ (ବିସ୍ତୃତ ନୁହେଁ)। କୌଣସି ବସ୍ତୁ ଶବ୍ଦ ବିନା ନାହିଁ, ଓ ଶବ୍ଦ ଅର୍ଥ ବିନା ନାହିଁ; ଏହିପରି, ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶବ୍ଦ ସମସ୍ତ ଅର୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତ କରେ। ପ୍ରକୃତିର ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦୁଇପ୍ରକାର: ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥର ପ୍ରକାଶ। ଏହିଁକୁ ଶିବ ଓ ଶକ୍ତିର ଆଦି ରୂପ, ପରମାତ୍ମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଶବ୍ଦ ସ୍ୱରୂପ, ତାହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତିନିପ୍ରକାର କହନ୍ତି: ସ୍ଥୂଳ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ପରମ। ସ୍ଥୂଳ ଅଟି ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ପରମ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ।