ଏହି ଦିବ୍ୟ କଥାରେ, ଭଗବାନ କହିଲେ, “ମୁଁ ଅଗ୍ନିର ଶିଖରରେ ବିରାଜିତ, ତୁମେ ସୋମର ଶିରୋପରି ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ଯାହା ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ଆମେ ଦୁଇଁଝଣେ ଏହାକୁ ଧାରଣ କରୁଛୁ। ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଆମେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରୂପ ଦେହ ଧାରଣ କରି କର୍ମ କରୁଛୁ; ଯଦି ଆମେ ଅଲଗା ହୋଇଯାଉ, ଏହି ସଂସାର ନିରାଧାର ହୋଇଯିବ। ଏଠାରେ ଆଉ ଏକ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୋଇଛି—ଯେପରି ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ସେପରି ଏହି ଚରାଚର ଜଗତ ମଧ୍ୟ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ। ତୁମେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଭାବେ ବାଣୀର ଅମୃତ, ମୁଁ ଅର୍ଥର ପରମ ଅମୃତ; ଦୁହେଁ ଅମର, ତେଣୁ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ବିଚ୍ଛେଦ କିପରି ହେବ? ତୁମେ ଜ୍ଞାନ ଦାତ୍ରୀ, ମୁଁ ତୁମ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜାଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ; ଆମ ଦୁହଁଝଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞେୟ, ବିଚ୍ଛେଦ କିପରି ହେବ? ମୁଁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାରକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ ନାହିଁ; ଯେହেতୁ ସବୁ କିଛି ଆଦେଶ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଆଦେଶ ମୁଖ୍ୟ। ସ୍ୱାଧୀନ ଶାସନ କେବଳ ଆଦେଶ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ଯଦି ଆଦେଶ ଠାରୁ ଅଲଗା ହୋଇଯିବି, ମୋର ଶାସନ କଣ ରହିବ? ଆମ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ବିଚ୍ଛେଦ ନାହିଁ; ଦେବତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ମୁଁ କେବଳ ଦେଖାଏବା ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି। ତୁମେ କିଛି ଅଜ୍ଞାତ ନୁହଁ, ତେବେ କାହିଁକି କ୍ରୋଧିତ ହେଉଛ? ତୁମର କ୍ରୋଧ ଏବେ ତିନି ଲୋକର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ମୋ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଇଛି। ହେ ପ୍ରିୟମ୍ବଦେ, ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କ ପାଇଁ ଅହିତ କିଛି ତୁମେ କଦାଚିତ କରିନଥିବେ, କାରଣ ତୁମେ ସ୍ୱୟଂ ପରମେଶ୍ୱରୀ ଅଟୁଟ ଭାବେ ପ୍ରକଟ। ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରେମର ସ୍ୱରୂପ, ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱାଭାବିକ ଜନ୍ମସ୍ଥାନ ଅନ୍ୟଥା ନୁହଁ; ସେଠି ନିଜ ସ୍ୱାମୀ ମୃଦୁ ଓ ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ, ସେ ହସି ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ଲାଜରେ, କୌଶିକୀ ଅବର୍ଣ୍ୟ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ; ଏବେ ମୁଁ ଏହାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ଦେବୀଙ୍କ ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନ ଶୁଣ। ଦେବତାମାନେ କୌଶିକୀ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ଯେଉଁ ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ସେପରି କନ୍ୟା ନ ଥିଲେ, ନ ଥିବେ। ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି, ପ୍ରଭାବ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତରେ ବାସ, ବିଜୟ, ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶୁମ୍ଭ ଓ ନିଶୁମ୍ଭଙ୍କ ନିଧନ ସବୁ ତାଙ୍କର। ସେ ସଦା ଜଗତକୁ ଦୃଶ୍ୟ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଓ ଲୋକଙ୍କ ନିରନ୍ତର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ସଦା ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିଥିବେ। ଏପରି ଦେବୀ କଥା କହୁଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ତାଙ୍କ ସଖୀ ଏକ ବାଘକୁ ନେଇ ଆସି, ଦେବୀଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ରଖିଲେ। ଦେବୀ ଦେଖି କହିଲେ, “ଏହି ବାଘକୁ ଦେବତାମାନେ ମୋର ଉପାୟ ଭାବେ ଆଣିଛନ୍ତି; ଦେଖ, ମୋର ଭକ୍ତମାନେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ନୁହଁ। ସେ ମୋର ପବିତ୍ର ଉଦ୍ୟାନକୁ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଠାରୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ; ସେ ନିଜ ରକ୍ଷାରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଓ ମୋର ପ୍ରେମୀ ଭକ୍ତ। ତୁମେ ତୁମ ଦେଶ ଛାଡି ମୋର କୃପା ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛ; ଯଦି ମୋପ୍ରତି ପ୍ରେମ ଅଛି, ତେବେ ମୋତେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରେମ ପ୍ରଦର୍ଶନ କର। ନନ୍ଦିଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ସେ ନିଜେ ଚିହ୍ନିତ ପାଳକ ସହିତ ସଦା ଅନ୍ତଃପୁର ଦ୍ୱାରେ ରହନ୍ତି, ହେ ପ୍ରଭୁ।” ଦେବୀଙ୍କ ମାଧୁର୍ୟମୟ, ପ୍ରେମଭରା ଶୁଭ କଥା ଶୁଣି, ଦେବତା କହିଲେ, “ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ”, ଏବଂ ସେଉଁଠି ସେ ବାଘର ପାଳକଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଗଣେଶ, ଏକ ପାଳକର ରୂପରେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦଣ୍ଡ, ମଣିମାଳା ପିତାମ୍ବର ଓ ସର୍ପ ସଦୃଶ ଛୁରି ଧରି ଉଭୟ ଦେବୀ-ଦେବତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ସୋମ ମହାଦେବ ଓ ନନ୍ଦି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ତେଣୁ ସେ 'ସୋମନନ୍ଦି' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଏପରି ଭାବେ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧାରୀ ଦେବତା ତାଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ମଣିମାଳା ଓ ଅଳଙ୍କାର ଧାରଣ କରାଇଲେ। ଏହିପରେ, ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ହର, ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ବିଶେଷ ସମ୍ମାନ ସହ ଏକ ଶୁଭାସନରେ ବସାଇ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଅଳଙ୍କାର ପିଣ୍ଧାଇଲେ। ଏହିପରି ଦେବୀ ସମ୍ମାନିତ ହେଉଥିବା ବେଳେ କହାଗଲା: “ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅଗ୍ନି-ସୋମ ରୂପ, ଏବଂ ଶବ୍ଦ-ଅର୍ଥ ରୂପ। ଶାସନ କେବଳ ଆଦେଶରେ ଅଛି; ତୁମେ ସେଇ ଆଦେଶ।” ଆମେ ଏହି କଥାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଭାବରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁ। ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ 'ରୌଦ୍ରୀ'—ତୀବ୍ର ଓ ଦାହକ ରୂପ—ବୋଲାଯାଏ; ସୋମ ହେଉଛନ୍ତି ଶକ୍ତି, ଅମର ଓ ସାନ୍ତିଦାୟିନୀ ଶକ୍ତିର ରୂପ। ଯାହା ଅମର ତାହା ମୂଳ; ଏହା ଆଲୋକ, ଜ୍ଞାନ ଓ କଳା ନିଜେ। ସମସ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଏହି ଦୁଇ—ସାର ଓ ଶକ୍ତି—ବ୍ୟାପିତ। ଶକ୍ତିର କ୍ରିୟା ଦୁଇପ୍ରକାର: ଏକ ସୂର୍ୟମୟ, ଅଗ୍ନିସ୍ୱରୂପ; ସାରର କ୍ରିୟା ଚନ୍ଦ୍ରମୟ, ଜଳସ୍ୱରୂପ। ଶକ୍ତି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଆଦି ରୂପରେ ଅଛି; ସାର ମଧୁରତା ଆଦି ରୂପରେ। ଏହି ଶକ୍ତି-ସାର ଭେଦ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଚରାଚର ବସ୍ତୁ ଧାରିତ। ଅଗ୍ନିରୁ ଅମରତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ଅମରତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଏହିପରି ଅଗ୍ନି-ସୋମ ତତ୍ତ୍ୱ ଜଗତକୁ ଉପକୃତ କରେ। ଧାନ୍ୟର ସମୃଦ୍ଧି ହବେ ହୋମଦ୍ୱାରା; ବର୍ଷା ଧାନ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ। ହୋମ ବର୍ଷା ପାଇଁ; ଏପରି ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ ଦ୍ୱାରା ଜଗତ ଧାରିତ। ଅଗ୍ନି ଉପରକୁ ଜ୍ୱାଳିଥାଏ ଚନ୍ଦ୍ରାମୃତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ; ଅଗ୍ନିର ସ୍ଥାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରାମୃତ ତଳକୁ ବହିଯାଏ। ତେଣୁ କାଳାଗ୍ନି ତଳେ, ଶକ୍ତି ଉପରେ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପରେ ଦାହ ଓ ତଳେ ପ୍ରବାହ ଅଛି। ଏହି ଉପରକୁ ଚାଲୁଥିବା କାଳାଗ୍ନିକୁ ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରେ; ଏହି ତଳକୁ ଯାଉଥିବା ସୋମ ହେଉଛି ଶିବ ଓ ଶକ୍ତିର ଆସନ। ଶିବ ଉପରେ, ଶକ୍ତି ତଳେ; ଶକ୍ତି ଉପରେ, ଶିବ ତଳେ। ଏଭଳି, ଏଠି କିଛି ନାହିଁ ଯେଉଁଥିରେ ଶିବ ଓ ଶକ୍ତି ବ୍ୟାପିତ ନାହାନ୍ତି। ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତି ଏପରି, ଏହି ଜଗତକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଦାହ କରି ରାଖ କରିଦେଇଛି; ଏହି ଭସ୍ମରେ ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତି ଅଛି। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଭସ୍ମର ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝି, 'ଅଗ୍ନି' ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହି ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତି ଭସ୍ମକୁ, ସୋମ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ସ୍ନାନ କରାଯିବାରେ, ଏକତ୍ୱ ବିନା ପ୍ରକୃତିର ଶାସନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।