ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ, ପ୍ରଥମେ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି ସାତିଜଣ ମହାର୍ଷିଙ୍କ—ରଜସ୍, ଗାତ୍ର, ଉର୍ଧ୍ୱବାହୁ, ସବନ, ଅନୟ, ସୁତପା ଓ ଶୁକ୍ର। ଏହି ସାତି ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉତ୍ତରଧିକାରୀମାନେ, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଯୁଗରେ ନାମାନୁସାରେ କୋଟି-କୋଟି ନସ୍ତାନ୍ତରରେ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇଥିଲେ। ଏଭଳି ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ଓ ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିବା ଅସମ୍ଭବ। ଅଗ୍ନି-ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନସ୍ତାନ୍ତର ଶିଶୁ ଯିଏ ରୁଦ୍ର ତତ୍ତ୍ୱର ଅଂଶ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ଥିଲେ ସ୍ୱାହା। ସ୍ୱାହା ତାଙ୍କୁ ତିନିଜଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ ଦେଇଥିଲେ—ପାୱକ, ପବମାନା ଓ ଶୁଚି। ପବମାନାକୁ ଚର୍ଣ୍ଣିତ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ପାୱକ ହେଉଛି ଅସ୍ତର (ବିଜୁଳି) ଓ ଶୁଚି ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଉଜ୍ୱଳ ହୋଇଥିବା ସୌର। ଏହି ତିନି ଅଗ୍ନିର ଅନ୍ୟ ନାମ ହେଉଛି ହବ୍ୟବାହ, କବ୍ୟବାହ ଓ ସହରକ୍ଷ। ଏମାନଙ୍କର ପୁଅମାନେ କ୍ରମେ ଦେବତା, ପିତୃ ଓ ସୁରା; ତାଙ୍କର ପୁଅ ଓ ନାତିମାନେ ମୋଟେ ଉନଚାଳିଶିଜଣ। ଏମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର ନିଷ୍ଠାରେ—ଇଛା, ସମୟ ଓ ନିୟତି—ସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି; ସମସ୍ତେ ତପସ୍ବୀ ଓ ବ୍ରତୀ ଭାବରେ ଜଣାଯାନ୍ତି। ସମସ୍ତେ ରୁଦ୍ର ତତ୍ତ୍ୱର, ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ନିବେଦିତ; ତେଣୁ ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନିକୁ ଯାହା ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ, ସେ ମନେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଅଗ୍ନିର ଉତ୍ତରଧିକାରୀ ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି। ପିତୃମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଅଧିକ ଖୋଜାଯିବ ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନେ ଛଅ ଋତୁ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି; ପିତୃମାନେ ଋତୁ ଭାବରେ ଜଣାଯାନ୍ତି। ଏହି ଋତୁ ଠାରୁ ସମସ୍ତ ଜୀବ, ଚଳ ଓ ଅଚଳ, ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ବେଦର ଉପଦେଶ। ଏଭଳି ଋତୁ ଭଳି ପିତୃମାନେ ଋତୁକାଳୀନ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ସେମାନେ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର—ଆଗ୍ନିସ୍ୱାତ୍ତ ଓ ବର୍ହିଷଦ। ଅଯଜ୍ଞୀ ଓ ଯଜ୍ଞୀ—ଏମାନେ ମୃତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସନ୍ତି। ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଶ୍ୱଧା ଦୁଇଜଣ କନ୍ୟା ଦେଇଥିଲେ—ମେନା ଓ ଧରଣୀ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଧାରିତ। ମେନା ଆଗ୍ନିସ୍ୱାତ୍ତଙ୍କ କନ୍ୟା, ଧରଣୀ ବର୍ହିଷଦଙ୍କ କନ୍ୟା। ମେନା, ହିମବତଙ୍କ ଜଣା, ମୈନାକ, କ୍ରଉଞ୍ଚ, ଗୌରୀ ଓ ଗଙ୍ଗାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ; ଗଙ୍ଗା, ଭବଙ୍କ ଶରୀର ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ପବିତ୍ର। ଧରଣୀ, ମେରୁଙ୍କ ଜଣା, ଦିବ୍ୟ ଔଷଧରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ମନ୍ଦାରାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ, ଯାହାର କଣ୍ଠ ଅତି ସୁନ୍ଦର। ମନ୍ଦାରା, ମେରୁଙ୍କ ପୁଅ, ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ ଶିବଙ୍କ ନିବାସ ହେଲେ। ପୁନି ଧରଣୀ ତିରିଶିଜଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କନ୍ୟା, ବେଲା, ନିୟତି ଓ ଆୟତିକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ। ଆୟତି ଓ ନିୟତି ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ଜଣା ହେଲେ; ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଯୁଗରେ ତାଙ୍କର ବଂଶ ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି। ସମୁଦ୍ରରୁ ବେଲା ଏକ ଦୋଷହୀନ କନ୍ୟା ସବର୍ଣାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ସେ ସମୁଦ୍ରଯା; ସବର୍ଣା ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷଙ୍କ ଜଣା ହେଲେ। ସାମୁଦ୍ରୀ, ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷଙ୍କୁ ଦଶିଜଣ ପୁଅ ଦେଲେ, ସେମାନେ ପ୍ରାଚେତସ, ଧନୁବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଯୁଗରେ, ତ୍ରିଅମ୍ବକଙ୍କ ଶାପରେ ଦକ୍ଷ ପୁଅ ହେଲେ, ମନୁ ଚାକ୍ଷୁଷଙ୍କ ଶାସନକାଳରେ। ଏଭଳି, ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମହାତ୍ମା ପୁଅମାନଙ୍କ—ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟଙ୍କ ବଂଶ ଉଚିତ ଭାବେ, ନା ବହୁତ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ, ନା ବହୁତ ବିସ୍ତୃତ, ବିବରଣା କରିଛି। ଦେବତାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, କ୍ରିୟାଶୀଳ, ସନ୍ତାନରେ ପ୍ରଚୁର, ଦିବ୍ୟ ତେଜରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଂଶ ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବ ଉତ୍ପତ୍ତିର ବ୍ୟବସ୍ଥା, ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କଠାରୁ ଆରମ୍ଭ, କୋଟି-କୋଟି ବର୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କରାଯିବ ନାହିଁ। ପୃଥିବୀରେ ରାଜାମାନଙ୍କ ବଂଶ ଦୁଇ ଶାଖାରେ ପ୍ରସାରିତ—ସୂର୍ୟବଂଶ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶ, ଏମାନେ ମାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, ଅମ୍ବରୀଷ, ଯୟାତି, ନାହୁଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନୀତିଶୀଳ ରାଜାମାନେ ଏହି ବଂଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଅନ୍ୟ ରାଜା ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କର ଫଳ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି, ତେଣୁ ପୁନିପୁନି ଏହି ପୁରାତନ କଥା କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ପ୍ରଭୁଙ୍କ କଥା କହାଯାଉଛି, ଅନ୍ୟାନ୍ୟଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ନ ହେବା ଉଚିତ; ତେଣୁ ମୁଁ ଏଠି ବିସ୍ତୃତ କଥା କହିବା ଚାହେଁ ନାହିଁ। ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମହିମା ବୁଝାଇବା ପାଇଁ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ତାହାର ବିସ୍ତାର ଆଦି କଥା ମଧ୍ୟ ଏଠି କହାଯାଇଛି। ଏବେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା ଦାକ୍ଷାୟଣୀ ରୂପକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, କିପରି ପୁନି ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ହିମବତ ଓ ମେନାଙ୍କ କନ୍ୟା ହେଲେ? ଏବଂ କିପରି ଦକ୍ଷ, ମହାତ୍ମା ଦକ୍ଷଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ, ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଅପମାନ କରାଗଲା? ଭବଙ୍କୁ କିପରି ଦୋଷାରୋପ କରାଗଲା? ଏବଂ ତ୍ରିଅମ୍ବକଙ୍କ ଶାପରେ, ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁ ଓ ପୂର୍ବ ମନୁ ମଧ୍ୟରେ, ଦକ୍ଷ କିପରି ଜନ୍ମ ନେଲେ? ଏବେ ମୁଁ ଦକ୍ଷଙ୍କ କଥା କହିବି—ତାଙ୍କ ଅସାଧୁ ଓ ଅସାବଧାନ ଆଚରଣ, ଯାହା ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅପମାନ ଆଣିଲା। ଏକଥିରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଦାନବ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ଏକଥିରେ ହିମାଳୟର ଶିଖରକୁ ଗଲେ, ଈଶାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ। ସେ ସମୟରେ, ଦେବ ଓ ଦେବୀ ଦିବ୍ୟ ସିଂହାସନରେ ବସି, ଦେବତା ଓ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ। ତାପରେ ଦକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଅମରମାନଙ୍କ ସହିତ ଆସିଲେ, ତାଙ୍କର ଜାମାତା ହର ଓ ଜଣା ସତୀଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ। କିନ୍ତୁ ଦେବ, ଦକ୍ଷ ଦେବୀ ସହିତ ଆସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଗୌରବ ଦେଲେ ନାହିଁ—ଏହା ତାଙ୍କ ଅହଙ୍କାରର ଫଳ।