ଏକ ସମୟରେ, ବିଶ୍ୱର ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ମହାନ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଥିଲେ, ଖ୍ୟାତି ଆଦି ଦକ୍ଷର କନ୍ୟାମାନଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ, କାମ ଆରମ୍ଭ କରି ଯଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦକ୍ଷର ତେରଟି ପୁଆ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ । ଧର୍ମରୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଆଦି ଶୁଭ କନ୍ୟାମାନେ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ଆଉ ଅଧର୍ମର ହିଂସା ଆଦି ଶ୍ରେଣୀରୁ ଦୁଃଖ ଆଦି ଅଶୁଭ ପୁଆମାନେ ଜନ୍ମିଥିଲେ । ନିକୃତି ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅଧର୍ମର ଚିହ୍ନିତ ପୁଆମାନେ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ, ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଓ ପୁତ୍ରମାନେ ବିନା କ୍ରମରେ ଥିଲେ । ଏହିଭଳି, ଏହି ତାମସିକ ସୃଷ୍ଟି ଧର୍ମର ନିୟମରେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା । ଦକ୍ଷର ପ୍ରିୟ କନ୍ୟା ସତୀ, ଯିଏ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଥିଲେ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ଉପାଳି ଦ୍ୱାରା ଦକ୍ଷ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିବା ଦେହକୁ ବିଦାୟ କରି, ଦକ୍ଷ, ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନେକୁ ନିନ୍ଦା କରିଥିଲେ । ପରେ, ସତୀ ମେନା ଓ ହିମବତ୍ତ ର ପୁତ୍ରୀ ଭାବେ ଜନ୍ମିଲେ; ରୁଦ୍ର ସତୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ସମାନ ଚମକ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ନିଜ ପ୍ରିୟା କରି ନେଲେ । ଏଭଳି, ଅନେକ ଅନ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା । ଭୃଗୁ ଓ ଖ୍ୟାତି ଠାରୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଜନ୍ମିଲେ, ଯିଏ ନାରାୟଣଙ୍କ ପ୍ରିୟା । ଧାତା ଓ ବିଧାତା, ଦୁଇ ଦେବତା, ମନୁମାନଙ୍କ ଚକ୍ରକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କଠାରୁ ଶତ, ହଜାର ପୁତ୍ର, ପୌତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ବଂଶଜମାନେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ । ଏହି ଭୃଗୁ ବଂଶଜମାନେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁର ଅନ୍ତରାଳରେ ଥିଲେ । ମାରିଚିଠାରୁ ଶାମ୍ଭୁତି ଜନ୍ମିଲେ, ଯିଏ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ । ଚାରିଟି ମହାନ କନ୍ୟାଠାରୁ କଶ୍ୟପ ଜନ୍ମିଲେ, ଯିଏ ଅନେକ ପୁତ୍ରଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ । ସ୍ମୃତି, ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ଦୁଇ ପୁତ୍ର—ଅଗ୍ନିଧ୍ର ଓ ଶରଭା—ଏବଂ ଚାରି କନ୍ୟାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ । ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ପୌତ୍ର ଅନେକ, ସମୟରେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ । ପ୍ରୀତି, ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ଦନ୍ତୋଗ୍ନିକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯିଏ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ‘ଯୋଗ’ ନାମରେ ଜନ୍ମିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଅନେକ ପ୍ରଜା ‘ପୌଲସ୍ତ୍ୟ’ ନାମରେ ପରିଚିତ । କ୍ଷମା, ପୁଲହାଙ୍କୁ କର୍ଦମ, ସୁରି ଓ ସହିଷ୍ଣୁ—ତିନି ପୁତ୍ର ଦେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ତିନି ଅଗ୍ନିର ପ୍ରଭା ଅଧିକାରୀ । କ୍ରତୁଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସନ୍ନତି, କ୍ରତୁ ସମାନ ପୁତ୍ରମାନେ ଜନ୍ମିଲେ; ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଓ ପୁତ୍ରମାନେ ସବୁ ନିଷ୍କାମ । ଏମାନେ ଷଠି ହଜାର ଭଳାକିଳ୍ୟ ଏହିପରି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଘେରି, ଅନୁରୋରା ପୂର୍ବରୁ ଗତି କରନ୍ତି । ଅତ୍ରିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଅନସୂୟା, ପାଞ୍ଚ ଅତ୍ରେୟ ପୁତ୍ର ଓ ଶୃତି ନାମକ ଏକ କନ୍ୟାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯିଏ ଶଂଖପଦାର ମାତା । ସତ୍ୟନେତ୍ର, ହବ୍ୟ, ଆପୋମୂର୍ତି, ଶନୈଶ୍ଚର, ଓ ସୋମ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଅତ୍ରେୟ ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସିତ । ଏହି ଅତ୍ରି ବଂଶଜମାନେ, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ କାଳରେ, ଶତ, ହଜାର ପୁତ୍ର, ପୌତ୍ର ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ । ଉର୍ଜାଠାରୁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସାତ ନିଜ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ, ତାଙ୍କ ଜେଷ୍ଠ କନ୍ୟା ପୁଣ୍ଡରୀକା, ଯିଏ ମନୋହର ରୂପର ଅଧିକାରୀ । ରଜସ, ଗାତ୍ର, ଉର୍ଧ୍ୱବାହୁ, ସବନ, ଅନୟ, ସୁତପା, ଶୁକ୍ର—ଏହି ସାତ ନାମରେ ସାତ ଋଷି ପରିଚିତ । ବସିଷ୍ଠ ବଂଶର ଏହି ମହାନ ବଂଶଜମାନେ ନାମ ଅନୁସାରେ, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ କାଳରେ, ଶତକୋଟି ଭାବରେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ । ଏଭଳି, ଋଷିମାନେ ଓ ତାଙ୍କ ବଂଶଜ ଉପରେ ସୃଷ୍ଟିର ସାରାଂଶ ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଲା; କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାବରେ, କାରଣ ଏହାର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଅସମ୍ଭବ । ଅଗ୍ନି-ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନସ୍ପୁତ ରୁଦ୍ର ତତ୍ତ୍ୱରୁ, ସ୍ୱାହା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ତିନି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ପାୱକ, ପବମାନ, ଶୁଚି । ପବମାନ ‘ମଥିତ’, ପାୱକ ‘ବିଦ୍ୟୁତ’, ଶୁଚି ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଚମକେ, ତାଙ୍କୁ ‘ସାଉର’ କୁହାଯାଏ । ହବ୍ୟବାହ, କବ୍ୟବାହ, ସହରକ୍ଷ—ଏହି ତିନି । ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ କ୍ରମେ ଦେବତା, ପିତୃ, ଓ ସୁରା; ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ପୌତ୍ର ଚାଲିଶି ନଉଟି ଅଛନ୍ତି । ଏମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟରେ—ଇଚ୍ଛା, ଅବସର, ନିୟତ—ସ୍ଥିତ; ସବୁ ତପସ୍ୱୀ ଓ ନିୟମପାଳୀ । ସବୁ ରୁଦ୍ର ତତ୍ତ୍ୱର, ରୁଦ୍ରରେ ନିଷ୍ଠ; ଏହିପରି, ଯେଉଁଠାରେ କିଏ ଅଗ୍ନିକୁ ହବି ଦେଇଥିବେ, ସବୁ ରୁଦ୍ରକୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ପରି ଗଣାଯାଏ । ଏହିପରି, ଅଗ୍ନି ବଂଶର ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି । ପିତୃମାନେ ବିଷୟରେ ଅଧିକ ବିବରଣୀ ଦେବିନାହିଁ, କାରଣ ତାଙ୍କ ଅସ୍ଥାନ ଷଡ୍ ଋତୁରେ ଅଛି; ତେଣୁ, ପିତୃମାନେ ଋତୁ ଭାବରେ ପରିଚିତ; ଋତୁରୁ ଏହି ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜନ୍ମିଥିଲେ । ଏହିପରି, ପିତୃମାନେ ‘ଋତୁମୟ’ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ । ଏହି ମହାନ ପିତୃମାନେ, ନିଜ ଅନ୍ତର ଶୁଦ୍ଧ କରି, ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଆଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ ଓ ବର୍ହିଷଦ୍—ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି । ବିନା ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା ଓ ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ମୃତକ ମଧ୍ୟରେ ବସନ୍ତି; ପିତୃମାନେ ଠାରୁ ସ୍ୱଧା ଦୁଇ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କନ୍ୟାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ମେନା ଓ ଧରଣୀ—ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି । ମେନା ଆଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ ପିତୃମାନେର ପୁତ୍ରୀ, ଧରଣୀ ବର୍ହିଷଦ୍ ପିତୃମାନେର । ମେନା, ହିମବତ୍ତଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ମୈନାକ, କ୍ରୌଞ୍ଚ, ଗୌରୀ ଓ ଗଙ୍ଗାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ଗଙ୍ଗା ଭବଙ୍କ ଶରୀର ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ପବିତ୍ର । ଧରଣୀ, ମେରୁଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ଦିବ୍ୟ ଔଷଧିରେ ଶୋଭିତ, ମନୋହର ଗଳା ବିଶିଷ୍ଟ ପୁତ୍ର ମନ୍ଦାରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ । ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମନ୍ଦାର, ମେରୁଙ୍କ ପୁତ୍ର, ତାପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ, ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ ଶିବଙ୍କ ନିବାସ ହେଲେ । ଏଉଁ, ଧରଣୀ ତିରିଶିଟି ପ୍ରସିଦ୍ଧ କନ୍ୟା, ବେଳା, ନିୟତି, ଓ ଆୟତିକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ ।