ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ପିତା, ତିନି ମହାଦେବ—ବ୍ରହ୍ମା, ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ବାହ କରିବାକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପାଳନ ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଳୟର କାର୍ଯ୍ୟ ଦିଆଯାଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ, ଏହି ତିନି ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା ଓ ଏକାପେକ୍ଷା ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେବାର ଆକାଂକ୍ଷା ଦେଖାଦେଲା। ସେମାନେ ତାଙ୍କ ପିତା, ସର୍ବୋତ୍ତମ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ତୁଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଘୋର ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ କୃପାରେ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଲାଭ କରି, ଏକ ପୂର୍ବ ସୃଷ୍ଟିଚକ୍ରରେ ରୁଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ଏକ ଚକ୍ରରେ, ବ୍ରହ୍ମା ରୁଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଅବତାର, ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ପୁଣି, ଶୁଭ ବିଷ୍ଣୁ ରୁଦ୍ର ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ଏଭଳି ଭାବରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୃଷ୍ଟିଚକ୍ରରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନେ ପରସ୍ପରଙ୍କ ସମ୍ପୃକ୍ତିରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଅନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୃଷ୍ଟିର ଶେଷରେ କଣ ଘଟେ, ଏହି ବିଷୟରେ ମହାଋଷିମାନେ କଥା କହିଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ପରସ୍ପରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଯାହା ଶୁଣିଲେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ଓ ପାପ ଦୂରିତା ହୁଏ। ଏହି ଚକ୍ରରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତତ୍ପୁରୁଷ ସୃଷ୍ଟିରେ, ମେଘବାହନ ନାମକ ଚକ୍ରରେ, ନାରାୟଣଙ୍କ ଉପନାମ ଥିଲା। ଦେବମାନଙ୍କ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେ ମେଘର ଆକାର ଧରି ପୃଥିବୀକୁ ବହନ କରିଥିଲେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଦେଖି, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ହୋଇ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅବିନାଶୀ ଶକ୍ତି ଦାନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଶକ୍ତି ସେ ଶିବଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଏପରେ, ବିଷ୍ଣୁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହ ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଏହି ମହିମା ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଇଥିଲା। ତେବେ, ତୀବ୍ର ଇର୍ଷ୍ୟାରେ ପଡି, ବ୍ରହ୍ମା ହସି କହିଲେ: "ବିଷ୍ଣୁ, ମୁଁ ବୁଝିଗଲି ତୁମ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ; ଆମ ଦୁହେଁଠାରୁ ଏକ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଛନ୍ତି—ସେ ହେଲେ ରୁଦ୍ର, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।" ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: "ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କୃପାରେ, ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ତୁମେ ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ପାଳକ। ଏବେ ମୁଁ ତପସ୍ୟା କରି ଦେବତାମାନଙ୍କ ନେତା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜିବି; ତୁମେ ଓ ମୁଁ ମିଶି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିବା—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।" ଏଭଳି କହି ବ୍ରହ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶିତ କଲେ ଓ ତପସ୍ୟା କରି ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: "ହେ ଦେବେଶ, ବିଷ୍ଣୁ ତୁମ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଓ ମୁଁ ତୁମ ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଅଚ୍ୟୁତ (ବିଷ୍ଣୁ) ମୋ ସହ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଇର୍ଷ୍ୟା କରି ତୁମ ଶକ୍ତି ଉପରେ ଭରସା କରି ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିଥିଲି। ମୋର ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୁହେଁ; ଏହା ସତ୍ୟ, କାରଣ ଆମେ ଦୁହେଁ ତୁମଠାରୁ ଉଦ୍ଭବ। ଯେପରି ତୁମେ ପୂର୍ବେ ଭକ୍ତିବଶତଃ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କୃପା କରିଥିଲ, ସେପରି ମୋତେ ମଧ୍ୟ କୃପା କର।" ଏଭଳି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବିନୟ ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ଶୁଣି, ଭଗବାନ ଭଗନେତ୍ର ନାଶକ ଶଙ୍କର, ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଓ ଦୟା ଦାନ କଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କଠାରୁ ସମସ୍ତର ଆତ୍ମାର ଦଶା ଲାଭ କରି, ବ୍ରହ୍ମା ତୁରନ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଉଁଠି, କ୍ଷୀରସାଗରର ପବିତ୍ର ଧାମରେ, ଏକ ଦିବ୍ୟ ମଣିମୟ ରତ୍ନାଳଂକୃତ ପ୍ରାସାଦରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭା ସମାନ ଚମକୁଥିବା, ମନରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଏହି ମହାମନ୍ଦିରରେ, ବିଷ୍ଣୁ ଅନନ୍ତ ନାଗଶୟ୍ୟାରେ ଶୟାନ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର କମଳନୟନ, ଚାରିଟି ହାତ, ଦିବ୍ୟ ଶରୀର, ନାନା ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ। ଶଂଖ ଓ ଚକ୍ର ଧାରଣ କରିଥିବା, ଶାନ୍ତ ମୁଦ୍ରା, ଚନ୍ଦ୍ରବଦନ, ଛାତିରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ, ମଧୁର ହାସ୍ୟରେ ଦୟାମୟ। ପୃଥିବୀର କମଳହସ୍ତର ସ୍ପର୍ଶରେ ତାଙ୍କର ପାଦ ରକ୍ତିମ, ମଧୁର କ୍ଷୀରସାଗରରେ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲେ। ଏହି ବିଭିନ୍ନ ଗୁଣ ଓ ଅବସ୍ଥାରେ, ଅନ୍ଧକାରରେ ସେ କାଳରୁଦ୍ର, ରଜସ୍ରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣଜନ୍ମା, ସତ୍ତ୍ୱରେ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ତୁରୀୟରେ ମହେଶ୍ୱର ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ। ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ସାହସ ଭରି କହିଲେ, "ବିଷ୍ଣୁ, ପୂର୍ବେ ଯେପରି ତୁମେ ନିଜକୁ ନିଜେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ କରିଥିଲ, ସେପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ଗ୍ରସଣ କରିଦେବି।" ଏହି ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ବିଷ୍ଣୁ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟିପାତ କଲେ ଓ ମୃଦୁ ହାସିଲେ। ସେଇ ସମୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟରୁ ତୁରନ୍ତି ପୁଣି ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ। ତାକୁ ଦେଖି, ଚନ୍ଦ୍ରଧାରୀ ଭଗବାନ ଏକ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବେ, ଯଦ୍ୟପି ସେ ନିଜର ସ୍ୱରୂପରେ ଅରୂପ। ସେ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କୁ ଅପୂର୍ବ କୃପା ଦେବାକୁ, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଦାନ କରିଥିଲେ, ସେଉଁଠି ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ନାରାୟଣ, ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଓ ଭୟରେ, ଦୂରୁ ଦୂରୁ ଶିର ନମାଇ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦୟାମୟ ଭବ, ପିନାକଧାରୀ ଭଗବାନ, ସ୍ନେହ ଭରି ଦୃଷ୍ଟିପାତ କରି, ସେମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଅଗୋଚର ହୋଇଗଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୃଷ୍ଟିଚକ୍ରରେ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅବତାରର କାରଣ କ’ଣ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିର ଅବିରତତା ଭଙ୍ଗ ହେଲେ ସେଉଁଠି ନୂତନ ଚେତନା ଆସେ—ଏହି କଥା ଏଉଁଠି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚକ୍ରରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଅଣ୍ଡଜ ଜନ୍ମ ନେଇ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ସନ୍ତାନ ବୃଦ୍ଧି ନ କରିବାରୁ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅସ୍ମଞ୍ଜସରେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ଓ ପ୍ରଜାବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚକ୍ରରେ, ରୁଦ୍ର, ରୁଦ୍ରଗଣଙ୍କ ନାୟକ, କାଳର ଅବତାର ହୋଇ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି। ସର୍ବୋତ୍ତମ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ନୀଳ ଓ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣ କରି, ମହେଶ୍ୱର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି ଓ ତାଙ୍କୁ ସହଯୋଗ କରନ୍ତି, ଯଦ୍ୟପି ଜନ୍ମରେ କ୍ଷୁଦ୍ର।