ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦେବତା, ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ନିଜ ଦେହରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ସେଉଁଠି ସଦା ସେମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଓ ପାଳନ କରିବାର ମହାସ୍ୱାମୀ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି । ତେବେ, ସେହି ପୁରାତନ ଆଦିଦେବ ଶମ୍ଭୁ ରୁଦ୍ର କିପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ଜନ୍ମ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁତ୍ର ହେଲେ ? ଆମେ ଏହା ଆଗରୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଛୁଁ ଯେ, ପ୍ରଜାପତି ଓ ବିଷ୍ଣୁ, ଏକ ଅନ୍ୟଅନ୍ୟଙ୍କ ଦେହରୁ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲେ । ତେଣୁ, ସମସ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱର କାରଣ ଥିବା ଏହି ଦୁଇଜଣ କିପରି ଏକ ଅନ୍ୟଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଗୁଣ ଓ ପ୍ରଧାନ ଭାବରେ ନେଇ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ? ହେ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ତୁମେ କେବେ କୌଣସି ପ୍ରଶ୍ନ ପଛାଡ଼ି ନାହାଁତ, କିମ୍ବା କେବେ କୌଣସି କଥା ଶୁଣିନାହାଁତ । ଭଗବାନଙ୍କ ଭକ୍ତ ଶିଷ୍ୟ ଭାବେ ତୁମେ ସବୁକିଛି ସ୍ମରଣ କର । ଏହି ସତ୍ୟ କଥା, ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ସେପରି ଆମକୁ କୁହ, କାରଣ ଆମେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ପ୍ରଭୁଙ୍କର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ । ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଯଥାଯଥି ଉଠିଛି—ମୋର ପରମପିତା ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲେ । ଏହି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ବର୍ତ୍ତମାନ କୁହିବି କିପରି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଲା, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଅନ୍ତି । ଏହି ତିନିଜଣ, ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିବା, ସଂସାରର ସମସ୍ତ ଚଳାଞ୍ଚଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରକୃତିର କାରଣ ଓ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାରର ମୂଳ ହେଲେ । ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରି, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କର ପ୍ରେରଣାରେ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଅଡ଼ିଗ ରହି, ସଦା ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ ସମର୍ଥ । ପୂର୍ବକାଳରେ, ପିତା ଏହି ତିନିଜଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିଥିଲେ—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି, ହରିଙ୍କୁ ପାଳନ, ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସଂହାର । ତଥାପି, ଏମାନେ ପରସ୍ପର ଇର୍ଷ୍ୟା ଓ ଏକାଉଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେବାର ଆଶାରେ, ନିଜ ପିତା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲେ । ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁଙ୍କର କୃପାରେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ପୂର୍ବ ଏକ କଳ୍ପରେ ରୁଦ୍ର ବ୍ରହ୍ମା ଓ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ । ଆଉ ଏକ କଳ୍ପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ରୁଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଦେହ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି; ପୁନି ଶୁଭ୍ର ବିଷ୍ଣୁ ରୁଦ୍ର ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ । ପୁନି ବ୍ରହ୍ମା ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ଏବଂ ପୁନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଭୁ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଇଥିଲେ । ଏହିପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଓ ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି । ସେମାନେ ପରସ୍ପରରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଏକାଉଠି ଭଲ ଚାହିଁ, ଏବଂ କଳ୍ପ ଶେଷର ଘଟଣା ବିଷୟରେ ମହାର୍ଷିମାନେ କଥା କହିଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ପରସ୍ପରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଗାଥା ଶୁଣ, ଯାହା ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଓ ପାପ ମୁକ୍ତିଦାୟକ । ଏହି କଳ୍ପରେ, ତତ୍ପୁରୁଷ ସୃଷ୍ଟିରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ୱାମୀ ଭାବେ, ପୂର୍ବରୁ ମେଘବାହନ କଳ୍ପରେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ନାମିତ କରାଯାଇଥିଲା । ଦେବତାଙ୍କର ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ମେଘ ଭାବେ ସେ ପୃଥିବୀକୁ ବୋହିଥିଲେ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଦେଖି, ଯିଏ ବିଶ୍ୱର ଅଚାର୍ଯ୍ୟ— ସେ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ଭାବେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅବିନାଶୀ ଶକ୍ତି ଦାନ କଲେ; ଏହି ଶକ୍ତି ଶିବଙ୍କଠାରୁ, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ ଓ ଆତ୍ମା ଭାବେ, ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ । ଏହିପରି ଶୁଭ୍ର ବିଷ୍ଣୁ ପରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ନିଏ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଏହି ମହିମା ଦେଖି, ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି କରାଯିବା ଅନୁଭବ କଲେ । ତେବେ ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ଇର୍ଷ୍ୟାରେ ପିଡିତ ବ୍ରହ୍ମା ହସି କହିଲେ, "ଯା, ବିଷ୍ଣୁ, ମୁଁ ତୋର ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ ବୁଝିଛି; ଆମ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଚାଁଡ଼ି ଏକ ମହାନ ଅଛନ୍ତି—ସେ ହେଉଛନ୍ତି ରୁଦ୍ର, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ।" ସେଉଁଠି କହିଲେ, "ସର୍ବଦେବତାଙ୍କର ଦେବତା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁଙ୍କର କୃପାରେ, ହେ ଶୁଭ୍ର, ତୁମେ ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ନିଶ୍ଚୟ ରକ୍ଷକ ଅଟୁଟ ଅଛ ।" "ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତପସ୍ୟା କରି ଦେବେଶ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜିବି; ତୁମ ସହିତ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ମୁଁ ସୃଷ୍ଟି କରିବି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ।" ଏଭଳି କହି, କମଳରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଶୁଭ୍ର ବ୍ରହ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଅପେକ୍ଷା କଲେ । "ହେ ଭଗବନ୍, ଦେବତାଙ୍କ ନାଥ, ବିଶ୍ୱର ଶ୍ୱାମୀ, ମହାପ୍ରଭୁ, ବିଷ୍ଣୁ ତୁମେ ମୋ ଡାହାଣ ପାଖରୁ ଏବଂ ମୁଁ ବାମ ପାଖରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛୁ । ମୋ ସହିତ ଅଚ୍ୟୁତ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ; ମୁଁ ତମ ଶକ୍ତିରେ ଇର୍ଷ୍ୟା କରି ତାଙ୍କୁ ଉପାଲମ୍ବ କରିଥିଲି । ମୋ ଗୁଣରୁ ମୁଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୁହେଁ; ଏହି ସତ୍ୟ, ହେ ମହାପ୍ରଭୁ, କାରଣ ଆମେ ଦୁଇଜଣ ତୁମଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ।" "ଯେପରି ତୁମେ ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ଅନୁଗ୍ରହ କରିଥିଲ, ଏହିପରି ମୋ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ କର ।" ଏଭଳି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ, ଭଗବାନ ଭଗାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ନାଶକ ଶିବ, ଦୟାର ନିଧି ଭାବେ, ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦିଲେ । ଏପରି ଭାବେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କଠାରୁ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ଭାବର ସ୍ଥିତି ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ବ୍ରହ୍ମା ତୁରନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଗଲେ । ସେଉଁଠି, ଶୁଧ୍ଧ କ୍ଷୀରସାଗରର ଦେବନିର୍ମିତ ରତ୍ନ ଓ ସୁନାରେ ଶୋଭିତ, ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭା ଦ୍ୱିପରି ଅଲୋକିତ ଦିବ୍ୟ ମନ୍ଦିରରେ, ଅନନ୍ତ ନାଗଶୟା ଉପରେ ଶୟାନ, କମଳନୟନ, ଚାରିଭୁଜା, ଦୀର୍ଘ ଦେହୀ, ସମସ୍ତ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ବିଷ୍ଣୁ ଅଛନ୍ତି । ସେ ଶଂଖ ଓ ଚକ୍ର ଧାରଣ କରି, ମୃଦୁ ଚରିତ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ରବଦନ, ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ସହିତ, ମଧୁର ହାସ୍ୟ ଓ କୃପାଦୃଷ୍ଟିରେ ଅଛନ୍ତି । ତାଙ୍କର ପାଦ ମୃଦୁ କମଳ ହାତର ସ୍ପର୍ଶରେ ରକ୍ତିମ, ତାହା କ୍ଷୀରସାଗରର ଅମୃତ ଉପରେ ଶୟାନ, ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଅଛନ୍ତି । ଅନ୍ଧକାରରେ ସେ କାଳରୁଦ୍ର, ରଜସ୍ରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଜନ୍ମ, ସତ୍ତ୍ୱରେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଷ୍ଣୁ, ଏବଂ ତୁରୀୟରେ ମହେଶ୍ୱର ।