ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଜଗତ୍ ନଦୀ, ସାଗର, ପର୍ବତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଆନନ୍ଦମୟ ଓ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ଦେଶଭୂମି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଅଟୁଟ ରହିଛି । ସେଇ ଅଦୃଶ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ଅଟୁଟ ବ୍ରହ୍ମ ଅରଣ୍ୟରେ ଚରଣ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଅଧିପତି, ପ୍ରଭୁଙ୍କର କୃପାରେ ସ୍ଥିତ, ଏବଂ ଅଦୃଶ୍ୟ ବୀଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ । ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ହେଉଛି ବଡ଼ ଶାଖା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଭିତରର ଗୁହା, ପଞ୍ଚମହାଭୂତ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ମାପ, ଏବଂ ବିଶେଷତାର ଶୁଦ୍ଧ ଅଙ୍କୁର ତାହାର ଅଂଶ । ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ପୁଷ୍ପ ଏଠି ବିପୁଳ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ଫଳ ଏଠି ଉପଜେ, ଏହି ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ ବୃକ୍ଷ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଜୀବନର ମୂଳ । ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି—ଏହାର ମୁଣ୍ଡ ହେଉଛି ଆକାଶ, ନାଭି ହେଉଛି ଖ, ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ, କର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ, ପାଦ ହେଉଛି ପୃଥିବୀ; ଏହି ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପୀ ସ୍ୱୟଂ ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚରର ଚେତନା । ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବକ୍ଷରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ପୂର୍ବ ଅଂଶରୁ ବୈଶ୍ୟ, ଉରୁଓ ପାଦରୁ ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ; ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ତାଙ୍କର ଅଂଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ । ଏପରି ବିବର୍ଣ୍ତନ ଶୁଣି, ଶ୍ରୋତାମାନେ କହିଲେ—“ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ବିବରଣୀ ତୁମେ ପ୍ରଦାନ କରିଛ; ତଥାପି ଆମ ମନରେ ଏକ ସନ୍ଦେହ ଅଛି । ଯିଏ ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତିନି ନୟନ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ତ୍ରିଶୂଳ ଧାରୀ, ହର, କାଳର ଅବତାର, ମହାଦେବ ରୁଦ୍ର, ଜଟାଧାରୀ, କଳା ଓ ରକ୍ତ ରଙ୍ଗର—ସେ ଯେଉଁଠାରେ ଯୁଗାନ୍ତ ଆସିଲେ, କ୍ରୋଧରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ନିଜ ଭିତରେ ଏକାତ୍ମ କରି ନେଇଥାନ୍ତି; ଯାହାଙ୍କଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଭୟରେ ନମନ୍ତି, କାରଣ ସେ ତାଙ୍କୁ ସଂକୋଚ କରି ନିଅନ୍ତି ଓ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଅଛନ୍ତି; ସେଇ ଦେବ, ଯିଏ ନିଜ ଦେହରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂର୍ବରୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ସେ ସଦା ତାଙ୍କର ଶୁଭ ଓ ପୋଷଣ କରିଥାନ୍ତି । ତେବେ, ଏଇ ପ୍ରାଚୀନ ଦେବ, ଶିବ, କିପରି ଏହି ଅଦୃଶ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁତ୍ର ହେଲେ ? ଆମେ ଏହାପୂର୍ବେ ଶୁଣିଛୁ ଯେ ପ୍ରଜାପତି ଓ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ଏକ ଅନ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ପ୍ରତିଏକ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗରୁ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି । ତେଣୁ, ସମସ୍ତ ଜୀବର କାରଣ ଥିବା ଏହି ଦୁଇଜଣ କିପରି ଏକ ଅନ୍ୟରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ, ଏକ ଗୁଣ ଓ ପ୍ରଧାନ ଭାବେ ? ତୁମେ କିଛି ଅଶୁଣି ନାହାଁ, କିଛି ଅପ୍ରଶ୍ନ କରି ନାହାଁ; ଭଗବାନଙ୍କ ଭକ୍ତ ଶିଷ୍ୟ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ମନେ ରଖିଛ । ତେଣୁ, ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଋଷିଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଥିଲେ, ସେଇପରି ସତ୍ୟ କଥା ଆମକୁ କୁହ; ଆମେ ଭକ୍ତି ସହିତ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ ।” ଉତ୍ତର ମେଳିଲା: “ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ତୁମେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ କରିଛ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ; ପୁରାତନକାଳରେ ମୋର ପ୍ରପିତାମହଙ୍କୁ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଇଥିଲା । ଏହିପରି, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି କିପରି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଏବଂ କିପରି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ ପୁନଃପୁନଃ ଏକ ଅନ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏହି ତିନିଜଣ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନିଜରୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି, ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତର କାରଣ, ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାରର ମୂଳ । ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ, ସେମାନେ ସ୍ୱଶକ୍ତିରେ ସ୍ଥିତ ଏବଂ ସ୍ୱ-ସ୍ୱ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ ସଦା ସମର୍ଥ । ପୂର୍ବକାଳରେ, ପିତା ତିନିଜଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ନିଜ-ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି, ହରିଙ୍କୁ ପାଳନ, ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସଂହାର । କିନ୍ତୁ, ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଆଶାରୁ, ସେମାନେ ନିଜ-ନିଜ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲେ । ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁଙ୍କର କୃପାରେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଲାଭ କରି, ଏକ ପୂର୍ବ ଯୁଗରେ ରୁଦ୍ର ବ୍ରହ୍ମା ଓ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ । ଆଉ ଏକ ଯୁଗରେ ବ୍ରହ୍ମା ରୁଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ; ପୁନର୍ବାର, ବିଷ୍ଣୁ ରୁଦ୍ର ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ । ପୁନଃ ବ୍ରହ୍ମା ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ପୁନଃ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଭୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ; ଏହିପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୃଷ୍ଟି ଚକ୍ରରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି । ସେମାନେ ଏକ ଅନ୍ୟରୁ ଜନ୍ମି, ପରସ୍ପର ମଙ୍ଗଳ ଚାହିଁଥାନ୍ତି; ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପର ଶେଷରେ ଘଟିଥିବା ଘଟଣା ବିଷୟରେ ମହାର୍ଷିମାନେ କଥା କହିଛନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ପରସ୍ପର ଉଦ୍ଭବ ଭାବେ ବିବର୍ଣ୍ତିତ; ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ପୁଣ୍ୟମୟ କଥା ଶୁଣ, ଯାହା ପାପ କ୍ଷୟ କରେ । ଏହି ଚକ୍ରରେ, ତତ୍ପୁରୁଷ ସୃଷ୍ଟିରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅଧୀନରେ ପୂର୍ବରୁ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ମେଘବାହନ କଳ୍ପରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥିଲା । ଦେବୀୟ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ମେଘ ଭାବରେ ସେ ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଦେଖି, ସେଇ ଜଗତ୍ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିଥିଲେ । ସେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ଭାବେ, ଅବିନାଶୀ ଶକ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦାନ କରିଥିଲେ; ଏହି ଶକ୍ତି ଶିବଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି, ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ । ତାପରେ, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ସହ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଏହି ମହିମା ଦେଖି, ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଇଥିବା ବୁଝିଲେ । ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଦ୍ରଢ଼ ଇର୍ଷ୍ୟାରେ ବ୍ରହ୍ମା ହସି କହିଲେ: ‘ବିଷ୍ଣୁ, ଯାଅ, ମୁଁ ବୁଝିଲି ତୁମ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ; ଆମେ ଦୁଇଜଣଙ୍କଠାରେ ଏକ ଅଛନ୍ତି ଯିଏ ଅଧିକ—ସେ ହେଉଛନ୍ତି ରୁଦ୍ର, ଏହି ବିଷୟରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କର କୃପାରେ ତୁମେ ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ରକ୍ଷକ । ଏବଂ ମୁଁ, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜିବି; ତୁମ ସହିତ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରିବି—ଏହି ବିଷୟରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ।’ ଏହିପରି କହି, କମଳରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ବ୍ରହ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିବେଦନ କଲେ, ଏବଂ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ । ସେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜଗତ୍ ନାୟକ, ବିଷ୍ଣୁ ତୁମ ବାମ ଅଂଶରୁ, ଏବଂ ମୁଁ ତୁମ ଡାହାଣ ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମିଛି ।