ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଉତ୍ତର ମୁହଁରୁ ଅନୁଷ୍ଟୁଭ୍ ଓ ବୈରାଜ ଚଣ୍ଡୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଅଂଶରୁ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହିପରି, ଯକ୍ଷ, ପିଶାଚ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରାମାନେ, ମନୁଷ୍ୟ, କିନ୍ନର, ରାକ୍ଷସ, ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ, ଓ ସର୍ପମାନେ ଉପଜିଲେ। ଅବିନାଶୀ, ଅଚଳ ଓ ଚଳନଶୀଳ, ଯାହାକୁ 'ସ୍ଥାଣୁ' ବୋଲାଯାଏ, ସେମାନଙ୍କର ପୂର୍ବରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା କ୍ରିୟାମାନେ ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଇ କ୍ରିୟାମାନେ ପୁନିପୁନି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି ହେବାବେଳେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି—ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି କେବେ ହିଂସାତ୍ମକ, କେବେ ଶାନ୍ତ, କେବେ ଧର୍ମମୟ, କେବେ ଅଧର୍ମମୟ, କେବେ ସତ୍ୟ, କେବେ ମିଥ୍ୟା। ଏହି କ୍ରିୟାମାନେ ପ୍ରଭାବିତ କରି ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଏହିପରି ମହାଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମୋକ୍ଷରେ ବିଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ନିଜେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ, ନାମ, ଆକୃତି ଓ ପ୍ରକୃତିକ ଉପାଦାନମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କଲେ। ଆଦିକାଳରେ, ପିତାମହ ବେଦର ଶବ୍ଦରୁ ଋଷିମାନଙ୍କର ନାମ ଓ ବେଦର ଉପଯୋଗ ନିର୍ମାଣ କଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପର ଶେଷରେ, ସେଇ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଆକୃତି ଓ ଚିହ୍ନ ନେଇଥିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ଦେହରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେଉଥିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ସେଇ ଆକୃତି ଓ ଅବସ୍ଥା ଦେଖାଯାଏ; ଏହିପରି, ସୃଷ୍ଟି ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ଭାବରେ ଉପକରଣମାନରୁ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ପ୍ରକୃତିର ବିକାଶ, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ବିଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜରେ ଶୋଭିତ, ଗ୍ରହ-ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି। ଏହା ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଆନନ୍ଦମୟ, ସମୃଦ୍ଧିମୟ ଦେଶ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ। ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ ବନରେ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜାଣିଥିବା, ପ୍ରଭୁଙ୍କର କୃପାରେ ସ୍ଥିର, ଅବ୍ୟକ୍ତ ବୀଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ହେଉଛି ବଡ଼ ଡାଳ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଖୋଲ, ମହାଭୂତମାନେ ମାପ, ବିଶେଷତା ହେଉଛି ଶୁଭ୍ର ପର୍ଣ୍ଣ। ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ପୁଷ୍ପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସୁଖ-ଦୁଃଖର ଫଳ ଦେଇଥିବା ଏହି ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ ବୃକ୍ଷ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଜୀବନ ଉତ୍ସ। ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି—ଏହାର ମୁଣ୍ଡ ହେଉଛି ଆକାଶ, ନାଭି ହେଉଛି ଆକାଶ ମଧ୍ୟ, ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ, କାନ ହେଉଛି ଦିଗ, ପା ହେଉଛି ପୃଥିବୀ; ଏହି ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଚଳାଇଥାଏ। ଏହି ବୃକ୍ଷର ମୁଁହରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଛାତିରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ମୁଖ୍ୟାଙ୍ଗରୁ ବୈଶ୍ୟ, ଉରୁ ଓ ପାଦରୁ ଶୂଦ୍ର; ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ଏହି ଅଙ୍ଗଅଂଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ—"ତୁମେ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା, ଭବଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛ; କିନ୍ତୁ ଆମ ପ୍ରଶ୍ନ ରହିଛି। ସେଇ ଦେବମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବିରୂପାକ୍ଷ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, ହର, କାଳର ମୂର୍ତ୍ତି, ମହାଦେବ ରୁଦ୍ର, ଜଟାଧାରୀ, ଶ୍ୟାମଲ-ରକ୍ତିମ ଦେହବନ୍ତ—ଯିଏ ବିଶ୍ୱର ଅନ୍ତେ କ୍ରୋଧେ ଏହି ସଂସାରକୁ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଅଗ୍ନି ସହିତ ସଂହାର କରନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ଭୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ବିଷ୍ଣୁ ମୁଣ୍ଡ ନମାନ୍ତି, ସେ ଦୁଇଜଣ ତାଙ୍କର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରହନ୍ତି, ସେଇ ଦେବ ନିଜ ଦେହରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂର୍ବେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ସେ ସବୁବେଳେ ତାଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ଓ ପୋଷଣ କରନ୍ତି।" "ତେବେ, ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଦେବ ରୁଦ୍ର, ଶମ୍ଭୁ, କିପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେଲେ, ଯାହାଙ୍କର ଜନ୍ମ ଅବ୍ୟକ୍ତ? ଆମେ ଏହା ଶୁଣିଛୁ ଯେ ପ୍ରଜାପତି ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଏକାଉଁଠି ରୁଦ୍ରରୁ, ଏକାଉଁଠି ପୁନି ଏକାଉଁଠି ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। କିପରି ଏହି ଦୁଇ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର କାରଣ, ପରସ୍ପର ଦେହରୁ ଉପଜିଲେ, ଗୁଣ ଓ ପ୍ରଧାନ ଭୂମିକା ନେଲେ?" "ତୁମେ କିଛି ପ୍ରଶ୍ନ ଅପ୍ରସ୍ତୁତ କରନାହାଁ, କିଛି ଶୁଣିନାହାଁ, ତୁମେ ଭଗବାନଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ସମସ୍ତ ମନେ ରଖ। ଆମେ ସତ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ବ୍ରହ୍ମା କିପରି ଋଷିମାନେକୁ କହିଥିଲେ, ସେଇ ମହାପୁରୁଷଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ ଆମେ ଆଶା କରୁଛୁ।" ଉତ୍ତରରେ, କଥାକାର କହିଲେ—"ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପୂର୍ବକାଳରେ ମୋ ପ୍ରପିତାମହଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପଚାରାଯାଇଥିଲା। ଏହିପରି ରୁଦ୍ର କିପରି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ ପରସ୍ପର କିପରି ଉପଜନ୍ତି, ଏହି କଥା ମୁଁ ବିସ୍ତୃତ କରି କହିବି।" "ଏହି ତିନିଜଣ ମହାପୁରୁଷ, ମହାପ୍ରଭୁଠାରୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଚରାଚର ବିଶ୍ୱର କାରଣ, ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ, ଓ ସଂହାରର ମୂଳ। ସେମାନେ ପରମ ଶକ୍ତିରେ ଅଛନ୍ତି, ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦରେ ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ ସମର୍ଥ।" "ପୂର୍ବେ, ପିତାମହ ତିନିଜଣଙ୍କୁ ତିନି କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଲେ—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି, ହରିଙ୍କୁ ପାଳନ, ଏବଂ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସଂହାର। କିନ୍ତୁ, ପରସ୍ପର ସ୍ପର୍ଦ୍ଧା ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଆକାଂକ୍ଷାରେ, ସେମାନେ ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ତୁଷ୍ଟ କରିଲେ। ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦରେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ପାଇ, ଏକ କଳ୍ପରେ ରୁଦ୍ର ବ୍ରହ୍ମା ଓ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଅନ୍ୟ କଳ୍ପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ରୁଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ପୁନି ଅନ୍ୟ କଳ୍ପରେ, ବିଷ୍ଣୁ ରୁଦ୍ର ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।" "ପୁନି, ବ୍ରହ୍ମା ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଭୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏହିପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ୍ଵର ଉପଜନ୍ତି। ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଉପକାର ନିମିତ୍ତେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଏହାର ଶେଷ ଘଟଣା ବିଷୟରେ ମହାଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ପରସ୍ପରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହି ଚମତ୍କାର କଥା ଶୁଣ, ଏହା ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ ପାପମୁକ୍ତିଦାୟକ।" "ସେଇ ତତ୍ପୁରୁଷ ସୃଷ୍ଟିରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସୃଷ୍ଟିରେ, ପୂର୍ବେ ମେଘବାହନ କଳ୍ପରେ ନାରାୟଣ ନାମ ହେଲେ। ଦେବ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେ ମେଘ ହୋଇ ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କଲେ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଦେଖି, ସେ ନିଜେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ହୋଇ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅବିନାଶୀ ଶକ୍ତି ଦାନ କଲେ। ଏହି ଶକ୍ତି ଶିବଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ହୋଇ ନିଜେ ଦେଇଥିଲେ।