ସମସ୍ତ ଆରମ୍ଭରେ, ସୃଷ୍ଟିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ପ୍ରଭୁ ଚାରି ପ୍ରକାରର ସମୂହ—ଦେବତା, ଅସୁର, ପିତୃଗଣ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ—ସହିତ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ । ସେଠିଏ, ଜଳରେ ଏହି ନିୟମ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା । ସୃଷ୍ଟିର ନିମିତ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ କାର୍ଯ୍ୟରତ କଲେ । ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ପ୍ରଥମେ ଦେବତାମାନେ ଓ ପିତୃମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ତାଙ୍କର କଟିଅଂଶରୁ ସମସ୍ତ ଅସୁର ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତଳ ଅଂଶରୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶରୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଭୋକ ଅବସ୍ଥାନ କରୁଥିଲା, ସେଠାରୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ଧକାର ଓ ରଜୋଗୁଣର ଅଧିକ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ରାତିରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ସର୍ପ, ଯକ୍ଷ, ପିଶାଚ, ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ତାଙ୍କର ପାଖୁରୁ ପକ୍ଷୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଚେଷ୍ଟଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏବଂ ପାର୍ଶ୍ୱଠାରୁ ସର୍ପମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ତାଙ୍କର ପାଦଠାରୁ ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ଶରଭ, ବନ୍ୟ ଗୋବଂଶ ଓ ହରିଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ତାଙ୍କର ଲୋମଠାରୁ ବୃକ୍ଷ, ଫଳ ଓ ମୂଳ ଜନ୍ମ ନେଲା; ଏହା ସହିତ ଗାୟତ୍ରୀ, ଋକ୍, ତିନି ପ୍ରକାର ସାମନ୍ ଓ ରଥନ୍ତର ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା । ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ପ୍ରଥମେ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍ ଛନ୍ଦ ଓ ପନ୍ଦର ଭାଗ ଥିବା ସ୍ତୋମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା । ଏହି ମୁଖଠାରୁ ବୃହତ୍ସାମ, ଉକ୍ଥ, ସାମ ଗୀତ, ଜଗତୀ ଛନ୍ଦ ଓ ସପ୍ତଦଶ ସ୍ତୋମ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲା । ପଶ୍ଚିମ ମୁହଁରୁ ବୈରୂପ୍ୟ, ଅତିରାତ୍ର, ଏକୋଇଶିଅଁଶ ଅଥର୍ବ ଓ ଆପ୍ତୋର୍ୟାମ ଯଜ୍ଞ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା । ଉତ୍ତର ମୁହଁରୁ ଅନୁଷ୍ଟୁଭ୍ ଓ ବୈରାଜ ଛନ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗଅଂଶରୁ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ଏଭଳି, ଯକ୍ଷ, ପିଶାଚ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରାମାନେ, ମନୁଷ୍ୟ, କିନ୍ନର, ରାକ୍ଷସ, ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ, ଓ ସର୍ପମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ଅକ୍ଷୟ, ଅଚଳ ଓ ଚଳନଶୀଳ, ଯେଉଁମାନେ ‘ସ୍ଥାଣୁ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବସୃଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ । ସେଇ କାର୍ଯ୍ୟମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ—ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଉଁ ବିକ୍ରୁର କିମ୍ବା ନିର୍ମଳ, ଧର୍ମ କିମ୍ବା ଅଧର୍ମ, ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ । ଏହି କାରଣରୁ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ଏଭଳି ମହାଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମୋକ୍ଷରେ ବିଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ । ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ନିଜେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ, ତାଙ୍କର ନାମ ଓ ରୂପ, ଏବଂ ପ୍ରକୃତିର ବିଭିନ୍ନ ଉପାଦାନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କଲେ । ଆରମ୍ଭରେ, ପ୍ରପିତାମହ ବେଦର ଶବ୍ଦରୁ ଋଷିମାନେ ଓ ବେଦର ଉପଯୋଗ ନାମ ନିର୍ମାଣ କଲେ । ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପର ଶେଷରେ, ସେ ନୂତନ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ପୂର୍ବ ଆକୃତି ଓ ଚିହ୍ନ ଦେଇଥିଲେ, ଏହା ଏକ ପରମ୍ପରାରେ ଚାଲିଥିଲା । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ସେଇ ଆକୃତି ଓ ଅବସ୍ଥା ଦେଖାଯାଏ; ଏଭଳି, ସୃଷ୍ଟି ନିଜେ ଉପକରଣମାନଠାରୁ ସ୍୵ଭାବିକ ଭାବେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ । ପ୍ରକୃତିର ଏହି ବିକାଶ ମହତ୍ତ୍ୱ ତଥା ବିଶେଷ ରୂପରେ ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଶୋଭିତ, ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମାନେ ଦ୍ୱାରା ବେସାମରିକ ହୋଇଛି । ଏହା ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଆନନ୍ଦମୟ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ଦେଶମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ । ସେହି ବ୍ରହ୍ମାର ଅଦୃଶ୍ୟ ବନରେ, ଅଜଣା ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତଜ୍ଞ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦୟାରେ ସ୍ଥିତ, ଅଦୃଶ୍ୟ ବୀଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଚଳିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ମହାଶାଖା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଅନ୍ତର୍ଗୃହ, ମହାଭୂତ ମାପ ଏବଂ ବିଶେଷ ରୂପ ଶୁଭ୍ର ଅଙ୍କୁର ଭାବେ ବିକାଶ ପାଇଛି । ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ପୁଷ୍ପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ଫଳ ଦେଉଥିବା, ଏହି ଚିରନ୍ତନ ବ୍ରହ୍ମ ତରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରଣାଳୀ । ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି, ଏହାର ମୁଣ୍ଡ ଆକାଶ, ନାଭି ଆକାଶ ମଧ୍ୟ, ଚକ୍ଷୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ, କାନ ଦିଗ, ପାଦ ପୃଥିବୀ; ଏହି ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଚେଷ୍ଟାକୁ ଚାଲାଏ । ତାଙ୍କର ମୁଖଠାରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଚେଷ୍ଟଠାରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଅଗ୍ରଭାଗରୁ ବୈଶ୍ୟ, ଉରୁ ଓ ପାଦଠାରୁ ଶୂଦ୍ର; ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗଅଂଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ଏପରେ, ମୁନିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଭବ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖରୁ ସୃଷ୍ଟି ହେବା ଆପଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ; ତଥାପି ଆମେ ଏକ ସନ୍ଦେହ ରଖୁଛୁ । ବିରୂପାକ୍ଷ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, ହର, କାଳର ଅବତାର, ଶିବ, ଜଟାଧାରୀ, କଳା ଓ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣୀ ଯିଏ—ସେ ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଭୟରେ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି, ସେ ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ସଂହାର କରନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଅଧୀନରେ ରହନ୍ତି । ଏଇ ଦେବତା ନିଜ ଶରୀରରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂର୍ବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଛନ୍ତି, ସେ ସଦା ତାଙ୍କର କ୍ଷେମ ଓ ପୋଷଣ କରନ୍ତି । ତେବେ, ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଦେବତା ଶିବ କିପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ ହେଲେ, ଯାହାଙ୍କ ଜନ୍ମ ଅଦୃଶ୍ୟ? ଆମେ ଏହିପୂର୍ବେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଛୁ, ପ୍ରଜାପତି ଓ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଏକାଉଁଠାରୁ ଏକାଉଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି । ତେବେ, ଏହି ଦୁଇ, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ କାରଣ, କିପରି ପ୍ରତିଏକ ଅନ୍ୟଅନ୍ୟ ଦେହରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ, ଏବଂ ଗୁଣ ଓ ପ୍ରଧାନ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କଲେ?” “ଆପଣଙ୍କୁ କିଛି ଅଜଣା ନାହିଁ, ଆପଣ ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣିଛନ୍ତି; ଆପଣ ଭଗବାନଙ୍କର ଭକ୍ତ ଶିଷ୍ୟ ଭାବେ ସମସ୍ତ କଥା ମନେ ରଖିଛନ୍ତି । ମୋତେ ସତ୍ୟ କହନ୍ତୁ, ବ୍ରହ୍ମା ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ଋଷିମାନେଙ୍କୁ କହିଥିଲେ । ଆମେ ଆସ୍ଥା ଭରି ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମହିମା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ ।” ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଆପଣମାନେ ଯଥାଯଥିକ ପ୍ରକାରେ କରିଛନ୍ତି, ଓ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ; ପୂର୍ବେ ମୋର ପ୍ରପିତାମହଙ୍କୁ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଇଥିଲା । ତେଣୁ, ଏବେ ମୁଁ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ପୁନଃପୁନଃ ଉଦ୍ଭବ ହୁଅନ୍ତି, ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି । ଏହି ତିନିଜଣ, ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନିଜସ୍ୱ ଶରୀରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଜଗତର ଚଳ-ଅଚଳ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାରର କାରଣ ।