ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଆଦିକାଳରେ, ବିଶ୍ୱପିତା ବ୍ରହ୍ମା ମହାଦେବଙ୍କୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ: "ହେ ପ୍ରଭୁ, ହେ ବସବ, ଆପଣଙ୍କର ସ୍ପର୍ଶ ହିଁ ସ୍ୱରୂପ, ଆପଣ ପ୍ରଜାପତି, ଅତିଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଭୟାନକ ଓ ଆକାଶର ଆକାର ଧାରଣ କରିଥିବା, ଶବ୍ଦ ମାତ୍ର ରୂପ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର। ହେ ଉଗ୍ର ଆକାର ଧାରଣ କରିଥିବା, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ରୂପ ଆପଣ, ମହାଦେବ, ସୋମ ଓ ଅମୃତ ଆକାର ଧାରୀ, ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ପୁନଃ ପୁନଃ ପ୍ରଣାମ।" ଏପରି ମହାଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି, ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ତର ପିତାମହା, ବିଶ୍ୱନାଥଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଭରିତ ଭାବରେ କହିଲେ, "ହେ ଭଗବନ୍, ଭୂତ-ଭବିଷ୍ୟତ୍ର ନାୟକ, ମୋ ପୁତ୍ର, ମହାପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ମୋର ଦେହରୁ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏବଂ କାମଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଥିଲେ। ଏହି ମହାକାର୍ଯ୍ୟରେ ମୁଁ ବ୍ୟସ୍ତ ରହିଛି, ତେଣୁ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଆପଣଙ୍କର ସାହାଯ୍ୟ ଦିଅନ୍ତୁ, ଏହି ପ୍ରଜାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା ଆପଣଙ୍କ ଉଚିତ।" ଏହିପରି କହିବା ପରେ, ତ୍ରିପୁରାସୁରଙ୍କ ଧ୍ୱଂସକାରୀ ଦେବ ରୁଦ୍ର ପବିତ୍ର ହେଲେ, ଓ ଶଙ୍କର ମନେ ମନେ "ତଥାସ୍ତୁ" ବୋଲି ଅନୁମୋଦନ କଲେ। ତାପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ମହାଦେବଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ, ଓ ତାଙ୍କର ଅନୁମତି ମିଳିବା ପରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେ ମନସ୍ପୁତ୍ର ଭାବେ ମରୀଚି, ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ଦକ୍ଷ, ଅତ୍ରି ଓ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଆଗରୁ ଧର୍ମ ଓ ସଙ୍କଳ୍ପ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଏହିପରି, ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ର ସହିତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏହି ବାରୋଟି ପୁତ୍ର ପ୍ରଥମ ଗୃହସ୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଏହି ବାରୋଟି ପ୍ରଜାପତିଠାରୁ ବାରୋଟି ଦିବ୍ୟ ବଂଶ, ଦେବତାମାନେ, ପ୍ରଜା, ଏବଂ ମହାର୍ଷିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଦେବ, ଅସୁର, ପିତୃ ଓ ମନୁଷ୍ୟ—ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଏବଂ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଜଳରେ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା। ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜକୁ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗାଇଲେ। ତାଙ୍କ ମୁଁହୁଁରୁ ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ କ୍ରମେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ଜଘନ୍ନଠାରୁ ସମସ୍ତ ଅସୁର ଓ ନିମ୍ନଅଂଶରୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶରୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଭୋକ ରହିଥିଲା, ସେଠାରୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଅନ୍ଧକାର ଓ ରଜୋଗୁଣର ଅଧିକ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା, ସର୍ପ, ଯକ୍ଷ, ପିଶାଚ, ଗନ୍ଧର୍ବ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ପଖ ପରି ଚମଡ଼ ଠାରୁ ପକ୍ଷୀ, ଛାତିଠାରୁ ବିମାନୀ ପକ୍ଷୀ, ପାର୍ଶ୍ୱଠାରୁ ସର୍ପମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ପାଦଠାରୁ ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ଶରଭ, ବନ୍ୟପଶୁ ଓ ମୃଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। କେଶଠାରୁ ଔଷଧି, ଫଳ, ମୂଳ ଓ ଗାୟତ୍ରୀ, ଋକ୍, ତ୍ରିପଦ ସାମନ୍, ରଥନ୍ତର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ମୁଁହୁଁରୁ ପ୍ରଥମେ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ତୃଷ୍ଟୁପ୍ ଛନ୍ଦ, ପନ୍ଦର ଷ୍ଟୋମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହିପରି, ବୃହତ୍ସାମ, ଉକ୍ଥ, ସାମ ଗୀତ, ଜଗତୀ ଛନ୍ଦ, ସତର ଷ୍ଟୋମ ମଧ୍ୟ ମୁଁହୁଁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ପଶ୍ଚିମ ମୁଁହୁଁରୁ ବୈରୂପ୍ୟ, ଅତିରାତ୍ର, ଏକୋଇଶ ଅଥର୍ବ ଓ ଆପ୍ତୋର୍ୟାମ ଯଜ୍ଞ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଉତ୍ତର ମୁଁହୁଁରୁ ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ଓ ବୈରାଜ ଛନ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଓ ଅଙ୍ଗଅଂଶରୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏପରି, ଯକ୍ଷ, ପିଶାଚ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରାମାନେ, ମନୁଷ୍ୟ, କିନ୍ନର, ରାକ୍ଷସ, ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ, ସର୍ପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଅବିନାଶୀ, ଚଳ-ଅଚଳ, ସ୍ଥାଣୁ ଓ ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ପ୍ରବେଶ କଲା। ସେଇ କାର୍ଯ୍ୟମାନେ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମେ ଜନ୍ମେ ଧାରଣ କରନ୍ତି—ସେଉଁଥିରେ କେତେ ଉଗ୍ର, କେତେ ଶାନ୍ତ, କେତେ ଧର୍ମ, କେତେ ଅଧର୍ମ, କେତେ ସତ୍ୟ, କେତେ ଅସତ୍ୟ। ଏହି କାରଣରୁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ମହାଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମୋକ୍ଷରେ ବିଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ, ନାମ, ଆକାର ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ଉପାଦାନର ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ଆଦିରେ, ପିତାମହା ବେଦର ଶବ୍ଦ ଠାରୁ ଋଷିମାନଙ୍କ ନାମ ଓ ବେଦର ବ୍ୟବହାର ନିର୍ମାଣ କଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପର ଶେଷରେ ସେ ଉତ୍ପନ୍ନ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପୁରୁଣା ଆକାର ଓ ଚିହ୍ନ ଦେଇ ପୁନଃପୁନଃ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ କରନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ସେଇ ଆକାର ଓ ଅବସ୍ଥା ଦେଖାଯାଏ। ଏଭଳି, ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି ଉପକରଣମାନେ ଠାରୁ ସ୍ୱୟଂସ୍ପୃତ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପ୍ରକୃତିର ଏହି ପରିଣାମ, ମହାତ୍ତତ୍ତ୍ୱଠାରୁ ବ୍ୟକ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଅଳୋକରେ ଶୋଭିତ, ଗ୍ରହ ଓ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ବିବିଧ ରୂପରେ ବିକାଶ ପାଏ। ଏହି ସୃଷ୍ଟି ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼, ଓ ଅନେକ ମନୋହର ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ଦେଶମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ସେହି ବ୍ରହ୍ମବନରେ, ଅପ୍ରକଟ ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଧାରୀ ଭାବେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦୟାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଓ ଅପ୍ରକଟ ମୂଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ବୁଦ୍ଧି ଏଠି ମହାଶାଖା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନ୍ତର୍ଗୁହା, ମହାଭୂତ ତାଳ, ଓ ବିଶେଷ ଶୁଭ ଅଙ୍କୁର ଭାବେ ଅଛି। ଏହି ବ୍ରହ୍ମବୃକ୍ଷ ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମର ଫୁଲରେ ଭରିଆ, ସୁଖ-ଦୁଃଖର ଫଳ ଦିଏ, ଏହି ଚିରନ୍ତନ ବୃକ୍ଷ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଜୀବନର ମୂଳ। ମହାର୍ଷିମାନେ କହନ୍ତି, ଏହି ବୃକ୍ଷର ମୁଣ୍ଡ ଆକାଶ, ନାଭି ଆକାଶ, ଚକ୍ଷୁ ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ, କାନ ଦିଗ, ପାଦ ପୃଥିବୀ; ଏହି ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଚେତନା ଦାତା। ଏହି ବ୍ରହ୍ମବୃକ୍ଷର ମୁଁହୁଁରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଛାତିଠାରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଅଗ୍ରଭାଗରୁ ବୈଶ୍ୟ, ଜଂଘା ଓ ପାଦଠାରୁ ଶୂଦ୍ର; ଏହିପରି ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ତାଙ୍କ ଅଂଗଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏପରି ଚର୍ଚ୍ଚା ସେଶେ, ଶୌନକ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ଆପଣ ପରମାତ୍ମା ଭବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଁହୁଁରୁ ସୃଷ୍ଟି ବିବର୍ଣ୍ନ କରିଛନ୍ତି, ତଥାପି ଆମେ ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ଅଛି।