ଶିଵପୁରାଣମ୍

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମନରେ ପୁନର୍ବାର ସୃଷ୍ଟି କରିବାର ଇଚ୍ଛା ଜନ୍ମିଲା। ସେ ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ୍ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ଏତେ ତପସ୍ୟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଉପଜିଲା ନାହିଁ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅତିତ ହେଲାପରେ, ତାଙ୍କର ମନରେ ଦୁଃଖରୁ ରୋଷ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ସେ ରୋଷରେ ଆବେଶିତ ହେବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଚକୁଠାରୁ ଅଶ୍ରୁବିନ୍ଦୁ ପଡିଲା। ଏହି ଅଶ୍ରୁବିନ୍ଦୁ ଥରୁ ସେଇ ସମୟରେ ପ୍ରେତ ନାମକ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ନିଜ ଅଶ୍ରୁ ଥରୁ ଏମିତି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଇପଡିଲେ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ମନରେ ରୋଷ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଥରୁ ଭୟଙ୍କର ମୃଚ୍ଛା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ମୃଚ୍ଛା ରେ ବ୍ରହ୍ମା, ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ି ଅଚେତନ ହେଇପଡିଲେ। ସେତେବେଳେ ପ୍ରାଣଙ୍କ ଅଧିପତି, ଭଗବାନ ରୁଦ୍ର, ନୀଳ ଓ ରକ୍ତ ରଙ୍ଗର ଦେହ ଧାରଣ କରି, ଶିରୋମଣି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖ ଠାରୁ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ଅପୂର୍ବ କୃପା ବିତରଣ କରିବା ପାଇଁ। ସେଇ ପ୍ରଭୁ ନିଜକୁ ଦଶମୁଖୀ ଓ ଏକମୁଖୀ ଭାବେ ବିଭକ୍ତ କଲେ। ସେମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଏମିତି ଦଶ ଓ ଏକ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ସେ ଉପଦେଶ ଦେଲେ—"ପ୍ରିୟମାନେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର କ୍ଷେମ ଓ ସ୍ଥିତି ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ସଂଚାଳନ ଓ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ଅକ୍ଷୟ ପ୍ରୟାସ କର।" ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ସେମାନେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ। ସେମାନେ ଏଭଳି କାନ୍ଦିବା ଓ ଦୌଡ଼ିବା ଦ୍ୱାରା 'ରୁଦ୍ର' ନାମ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ପାଇଲେ। ଏହି ରୁଦ୍ରମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରାଣ, ଏହି ପ୍ରାଣମାନେ ମହାପୁରୁଷ ଭାବେ ପରିଚିତ। ପରେ, ମୃତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦୟାମୟ ମହେଶ୍ୱର, ତାଙ୍କର ପୁଅ ଭାବେ, ପୁନଃ ପ୍ରାଣ ଦେଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରାଣ ଫେରିଆସିଲାପରେ ରୁଦ୍ର ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାଣୀ କହିଲେ—"ଭୟ କରିବେ ନାହିଁ, ଭୟ କରିବେ ନାହିଁ, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବିରିଞ୍ଚି, ଜଗତର ଆଚାର୍ୟ, ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରାଣ ପୁନଃ ଦେଇଛି—ଏବେ ଆନନ୍ଦରେ ଉଠ।" ଏହି ଶୁଭ ବାଚନ ଶୁଣି, ସ୍୵ପ୍ନ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ପରି ବ୍ରହ୍ମା ହରଙ୍କୁ ମନୋହର ମୁକୁର୍ଚ୍ଛିତ ପଦ୍ମ ସଦୃଶ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦୀର୍ଘ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ। ପ୍ରାଣ ଫେରିଆସିଲାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଦୋହାତ ଜୋଡ଼ି, ମୃଦୁ ଓ ଗମ୍ଭୀର ସ୍ୱରରେ କହିଲେ—"ତୁମ ଦର୍ଶନ ମାତ୍ରରେ ମୋର ମନ ଆନନ୍ଦିତ। ତୁମେ କିଏ, ଏଠାରେ ଏକଦଶ ରୂପରେ ବିଶ୍ୱମୟ ରୂପେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ?" ଏହା ଶୁଣି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମହେଶ୍ୱର, ମୃଦୁ ହାତେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି କହିଲେ—"ମୋତେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଜାଣ; ମୁଁ ତୁମ ପୁଅ ଭାବେ ଆସିଛି, ଏହି ଏକଦଶ ରୁଦ୍ରମାନେ ତୁମ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ମୋର କୃପାରେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅଚେତନତା ଛାଡ଼ି ଆଗରୁ ପରି ଉଠ; ତୁମେ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି କର।" ଭଗବାନଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ପାଇ ବ୍ରହ୍ମା ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଓ ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା ଭାବେ ନିଜେ ଅଷ୍ଟକ ଷ୍ଟୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ—"ନମସ୍କାର ହେ ଭଗବାନ ରୁଦ୍ର, ଯାହାଙ୍କର ତେଜ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ। ଜଳ ଓ ରସର ମୂଳ ଭାବେ ଭବ ଦେବଙ୍କୁ, ପୃଥିବୀ ଆକୃତି ଶର୍ବଙ୍କୁ, ନନ୍ଦି ଓ ସୁରଭିଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ। ତୁମେ ସ୍ପର୍ଶର ରୂପ, ବସବ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଅତିତେଜସ୍ବୀ, ଭୟଙ୍କର, ଆକାଶ ଓ ଶବ୍ଦର ରୂପ—ତୁମକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ। ଭୟଙ୍କର ରୂପୀ, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା, ମହାଦେବ, ସୋମ ଓ ଅମୃତ ଆକୃତି ତୁମକୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ।" ଏପରି ମହାଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ପିତାମହ, ଭକ୍ତିସହ ଭଗବାନଙ୍କୁ କହିଲେ—"ହେ ଭଗବାନ, ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ର ନାଥ, ମୋ ପୁଅ, ମହାନ୍ଥ, ତୁମେ ମୋ ଦେହରୁ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଉତ୍ପନ୍ନ, କାମଦେବ ନାଶକ। ଏହି ମହା କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୁଁ ଲିନ ଅଛି, ତେଣୁ ସମସ୍ତଠାରେ ମୋତେ ସହଯୋଗ କର; ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ତୁମେ ସୃଷ୍ଟି କର।" ଏପରି କହିବା ପରେ ତ୍ରିପୁର ନାଶକ ଦେବ ରୁଦ୍ର ପବିତ୍ର ହେଲେ, ଶଙ୍କର ଏହି ଅନୁରୋଧ ଗ୍ରହଣ କରି "ତଥାସ୍ତୁ" କହିଲେ। ତା'ପରେ ଆନନ୍ଦିତ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନିତ କରି, ତାଙ୍କର ଅନୁମତି ପାଇ ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ମନ ଦ୍ୱାରା ମରୀଚି, ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ଦକ୍ଷ, ଅତ୍ରି, ଓ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏହାଠାରୁ ପୂର୍ବରୁ ଧର୍ମ ଓ ସଙ୍କଳ୍ପ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ। ଏହିପରି ରୁଦ୍ର ସହିତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ୧୨ ପୁଅ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ, ସେମାନେ ପ୍ରାଚୀନ ଗୃହସ୍ଥ ଭାବେ ଗଣାଯାନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନେଇ ୧୨ ଶାଖା, ଦେବମୟ, ପୁତ୍ରପୌତ୍ର ସମୃଦ୍ଧ, ଋତ୍ୟାଚାର ଓ ମହାର୍ଷିମାନେ ଶୋଭିତ ହେଲେ। ଏହାପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସହ ଚତୁର୍ବିଧ ସମୂହ—ଦେବ, ଅସୁର, ପିତୃ ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ନିୟମ ଜଳରେ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜକୁ ଏକାଗ୍ର କରି ମୁଖ ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନେ ଓ ପିତୃମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ତାଙ୍କର କଟି ଠାରୁ ସମସ୍ତ ଅସୁର, ନିମ୍ନାଙ୍ଗ ଠାରୁ ମନୁଷ୍ୟ, ଓ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶରୁ ଭୂକ୍ଷାସନ୍ନ ରାକ୍ଷସମାନେ ଜନ୍ମିଲେ। ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ ଅଧିକାଂଶ ତମୋଗୁଣ ଓ ରଜୋଗୁଣର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ରାତିରେ ଚଳାମାନ, ସର୍ପ, ଯକ୍ଷ, ପିଶାଚ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ପର ଠାରୁ ପକ୍ଷୀ, ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ଠାରୁ ଶକୁନି, ପାର୍ଶ୍ୱ ଠାରୁ ସର୍ପ ଜନ୍ମିଲେ। ପାଦ ଠାରୁ ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ଶରଭ, ବନ୍ୟ ଗାଈ ଓ ହରିଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଚୁଲି ଠାରୁ ଔଷଧ, ଫଳ ଓ ମୂଳ, ଏବଂ ଗାୟତ୍ରୀ, ଋକ୍, ତ୍ରିବିଧ ସାମନ୍ ଓ ରଥନ୍ତର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ମୁଖ ଠାରୁ ପ୍ରଥମେ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ ଛନ୍ଦ ଓ ପଞ୍ଚଦଶ ସ୍ତୋମ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ମୁଖ ଠାରୁ ବୃହତ୍ସାମ, ଉକ୍ଥ, ସାମଗୀତି, ଜଗତୀ ଛନ୍ଦ ଓ ସପ୍ତଦଶ ସ୍ତୋମ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ପଶ୍ଚିମ ମୁଖ ଠାରୁ ବୈରୂପ୍ୟ, ଅତିରାତ୍ର, ଏକବିଂଶ ଅଥର୍ବ, ଏବଂ ଆପ୍ତୋର୍ୟାମ ଯଜ୍ଞ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଏଭଳି ଭାବରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରକଟ ହେଲା।