ସୃଷ୍ଟିର ଆଦିକଥାରେ, ଶକ୍ତି, ସନ୍ତୋଷ ଓ ସାଧନା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଉପଲବ୍ଧି ହୁଏ, ସେସବୁ ନିଷ୍କାମ ଓ ପୁନଃ ସମ୍ମିଳନରେ ନିୟୋଜିତ ରହେ। ପ୍ରକୃତିର ଆଦିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଯାହା ଭୂତତ୍ତ୍ୱ ଆଦି ଉପାଦାନରେ ଆରମ୍ଭ, ସେମାନେ ଭୋକ୍ତା ଓ ଅନୁଶାସନ ଶୂନ୍ୟ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର, ଯିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁ। ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି ତନ୍ମାତ୍ରାରୁ ଭୂତସୃଷ୍ଟି, ଏହାକୁ ଭୂତସୃଷ୍ଟି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତୃତୀୟ ସୃଷ୍ଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଠାରୁ ଉଦ୍ଭବ, ଏହାକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୃଷ୍ଟି ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଏଭଳି ପ୍ରକୃତିର ସୃଷ୍ଟି ଅବିବେକରେ ଘଟିଥାଏ, ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରମୁଖ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ। ପଞ୍ଚମ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତ (ପଶୁମାନେ), ଷଷ୍ଠ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତ (ଦେବତାମାନେ), ସପ୍ତମ ଅଧୋସ୍ରୋତ (ମାନବମାନେ), ଅଷ୍ଟମ ଦୟାସୃଷ୍ଟି ଓ ନବମ ବାଳସୃଷ୍ଟି। ପ୍ରଥମ ତିନି ସୃଷ୍ଟି ସ୍ୱାଭାବିକ ଓ ଅବିବେକଜ, ଅନ୍ୟ ପାଞ୍ଚଟି ବିବେକସହିତ ଓ ବିକୃତି ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କର ମନରୁ ସମାନ ଗୁଣର ସନନ୍ଦ, ସନକ, ସନାତନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ପୂର୍ବରୁ ତିନି ଋଭୁ ଓ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ଯୋଗୀ, ରାଗ ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା ଶୂନ୍ୟ। ସେମାନେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ମନ ଲଗାଇ ରହିଲେ, କିନ୍ତୁ ସୃଷ୍ଟିରେ ରୁଚି ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ। ଏମିତି ସନକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସୃଷ୍ଟିରେ ଅନାସକ୍ତ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ। ତେଣୁ ବ୍ରହ୍ମା ପୁନି ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କଲେ, କିନ୍ତୁ କିଛି ଉପଜିଲା ନାହିଁ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଦୁଃଖରୁ ତାଙ୍କ ମନରେ କ୍ରୋଧ ଜନ୍ମ ନେଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଆଖିରୁ ଅଶ୍ରୁ ବିନ୍ଦୁ ଝରିଲା। ସେଠାରୁ ପ୍ରେତ ନାମକ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉପଜିଲେ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ପ୍ରତି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ଏହି କ୍ରୋଧ ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ମୂର୍ଛା ହେଲା ଓ ସ୍ୱାସ୍ତ୍ୟ ହରାଇ ଅଚେତନ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ପ୍ରାଣଙ୍କ ନାଥ ଭଲ ରଙ୍ଗର ରୁଦ୍ର, ଶିବ ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ କୃପା ଦେବା ପାଇଁ। ପ୍ରଭୁ ନିଜକୁ ଦଶ ଭାଗ ଓ ଏକ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ, ଏବଂ ସେହି ଦଶ ଭାଗ ଓ ଏକ ଭାଗରୁ ଉପଜିଥିବା ମହାପୁରୁଷମାନେଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ—"ମୋ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସୃଷ୍ଟିତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଓ ସ୍ଥିରତା ପାଇଁ ଶ୍ରମ କର।" ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ସେମାନେ କାନ୍ଦିବା ଓ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ପଳାଇଲେ, ଏହିଥିରୁ ସେମାନେ 'ରୁଦ୍ର' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ରୁଦ୍ରମାନେ ପ୍ରାଣ ଓ ଏହି ପ୍ରାଣମାନେ ମହାପୁରୁଷ। ଏହିପରେ, ମୃତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମହେଶ୍ୱର, ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ହୋଇ, ଦୟା କରି ପ୍ରାଣ ଫେରାଇଲେ। ପ୍ରାଣ ଫେରିବାରେ ଆନନ୍ଦିତ ରୁଦ୍ର, ହସୁଥିବା ମୁହଁରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଭୟ କରନି, ବିରିଞ୍ଚି, ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରାଣ ଫେରାଇଁଛି, ଆନନ୍ଦରେ ଉଠ।" ଏହି ମଧୁର ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମା ସ୍୵ପ୍ନବତ୍ ଅନୁଭବ କରି, ମନେ ମନେ ହରଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ। ପ୍ରାଣ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ହାତ ଜୋଡି ମୃଦୁ ଓ ଗଭୀର କଣ୍ଠରେ କହିଲେ—"ତୁମ ଦର୍ଶନରେ ମୋର ମନ ଆନନ୍ଦିତ; କିଏ ତୁମେ, ଏହି ଏକାଦଶ ରୂପରେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆକାର ଧାରଣ କରିଛ?" ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ ମହେଶ୍ୱର କମଳ ହସରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି କହିଲେ—"ମୋତେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଜାଣ, ମୁଁ ତୁମ ପୁତ୍ର ଭାବରେ ଆସିଛି। ଏହି ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ରମାନେ ତୁମ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଆସିଛନ୍ତି।" "ମୋର କୃପାରେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ମୂର୍ଛା ଛାଡ଼ି, ପୁନି ପ୍ରାଚୀନ ଭାବରେ ଉଠ, ଏବଂ ପୁନି ସୃଷ୍ଟି କର।" ଏହିପରି ଉପଦେଶ ପାଇ ବ୍ରହ୍ମା ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅଷ୍ଟକ ଶ୍ଲୋକରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ— "ନମସ୍କାର ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ, ଯାହାଙ୍କର ତେଜ ସୂର୍ଯ୍ୟସମ; ଭବ ଦେବ, ଜଳ ଓ ରସର ତତ୍ତ୍ୱ ଧାରଣ କରିଥିବା ଆପଣଙ୍କୁ, ଶର୍ବଙ୍କୁ, ଯାହାଙ୍କ ଆକାର ଭୂମି, ନନ୍ଦି ଓ ସୁରଭିଙ୍କୁ ନମନ। ବସବ, ଯାହାଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶ ତତ୍ତ୍ୱ, ପ୍ରଜାପତି, ଅତିଦୀପ୍ତିମାନ, ଭୟଙ୍କର, ଆକାଶ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଶବ୍ଦ ରୂପ, ସେମାନଙ୍କୁ ଶତ୍ଶତ ନମସ୍କାର। କ୍ରୂର ରୂପୀ, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା, ମହାଦେବ, ସୋମ, ଅମୃତ ରୂପୀ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।" ଏପରି ମହାଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ବ୍ରହ୍ମା ଶିବଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଭଗବନ୍, ଭୂତ ଭବିଷ୍ୟତର ନାଥ, ମୋ ପୁତ୍ର, କାମଦେବ ବିନାଶୀ, ତୁମେ ମୋ ଦେହରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛ; ଏହି ମହାକାର୍ଯ୍ୟରେ ସାହାଯ୍ୟ କର, ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କର।" ଏହା ଶୁଣି ତ୍ରିପୁରାସୁର ବିନାଶକ ଦେବ ରୁଦ୍ର ପବିତ୍ର ହେଲେ ଓ ଶଙ୍କର 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କଲେ। ଏପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ ଓ ତାଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ତାଙ୍କର ମନରୁ ବ୍ରହ୍ମା ମାରୀଚି, ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରସ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ଦକ୍ଷ, ଅତ୍ରି, ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏହାର ପୂର୍ବରୁ ଧର୍ମ ଓ ସଙ୍କଳ୍ପ ଉପଜାଇଥିଲେ। ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ପୁତ୍ର ଏବଂ ରୁଦ୍ର, ପ୍ରାଚୀନ ଗୃହସ୍ଥ ରୂପେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେମାନଙ୍କୁ ଦ୍ୱାଦଶ କୁଳ ଉପଜାଇଛି, ଯେଉଁଥିରେ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଅନେକ ସନ୍ତାନ ଓ କ୍ରିୟାରେ ଶୋଭିତ।