ସ୍ୱୟଂଭୂ ମନୁଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସପ୍ତମ ମନୁ ସାବର୍ଣ୍ଣି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏହି ମନୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ସପ୍ତମ ମନୁ ଭାବରେ ଭଗବାନ୍ ବୈବସ୍ୱତ ମନୁ ରାଜ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର ଘଟଣା ସାଧାରଣତଃ ଘଟିଥାଏ; ଏହି ଅନୁସାରେ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ୍ । ପୂର୍ବ କଳ୍ପ ଶେଷ ହେବା ପରେ, କାଳର ବାୟୁ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ତାହାରେ ଜଙ୍ଗଲର ଗଛମୂଳ ଉଖଡ଼ିଗଲା । ସମସ୍ତ ଲୋକଗୁଡ଼ିକ, କୁଶ ଗଛ ପତ୍ରପରି ନାଜୁକ, ଦିବ୍ୟ ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଗଲା; ପରେ ବର୍ଷା ପଡ଼ିବା ସହିତ ଉପସାଗର ଭରିଯାଇଲା । ସମସ୍ତ ଦିଗ ଏହି ବିପୁଳ ବନ୍ୟାଜଳରେ ଡୁବିଗଲା, ତାଙ୍କର ତରଙ୍ଗ ଓ ଚଞ୍ଚଳ ହସ୍ତରେ ସବୁ ଆବୃତ ହେଲା । ଏହି ବିପୁଳ ଜଳର ନୃତ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲାବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମା, ନାରାୟଣ ଭାବରେ ପରିଣତ ହୋଇ, ସେଇ ଜଳ ଉପରେ ଶାନ୍ତିରେ ଶୟନ କରିଥିଲେ । ସେଇ ସମୟରେ, ଏକ ମନ୍ତ୍ର ଶ୍ଲୋକ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲା ଯାହା ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସମ୍ପୃକ୍ତ କରି; ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାହା ଶୁଣ, କାରଣ ଏହି ଶ୍ଲୋକ ନିଜ ଅକ୍ଷରରେ ଅର୍ଥ ଦେଇଥାଏ । “ଏହି ଜଳକୁ ‘ନର’ କୁହାଯାଏ, ଏହି ଜଳଗୁଡ଼ିକ ନରଙ୍କ ସନ୍ତାନ; ଏହି ଜଳ ହିଁ ତାଙ୍କର ଶୟନସ୍ଥଳ ହେଉଥିବାରୁ, ସେ ନାରାୟଣ ଭାବେ ପରିଚିତ ।” ଏହିପରି, ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧପୁରୁଷ ଏହି ଭୂବନରେ ବସବାସ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ହସ୍ତ ଯୋଗ କରି ଭକ୍ତିରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଶିବର ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଦେଖିଥିଲେ । ପ୍ରଭାତ ହେଲାବେଳେ, ଦେବତାମାନେ ଗୀତ ଓ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଜଗାଇଲେ, ଯେପରି ପୁରାତନ କାଳରେ ବେଦମାନେ ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଜଗାଇଥିଲେ । ଏପରି ଜଗୃତ ହୋଇ, ସେ ତାଙ୍କର ଶୟନସ୍ଥଳରୁ ଉଠି, ଜଳରୁ ବାହାରିଲେ; ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଏଉଁଠି ଯୋଗନିଦ୍ରାର ଭାରରେ ଥିଲା, ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦୃଷ୍ଟିପାତ କଲେ । ସେ ସମୟରେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଚମତ୍କୃତ ହୋଇ ବସି, ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଲେ । ମନେ କରିଲେ: “କେଉଁଠି ସେ ମଙ୍ଗଳମୟ, ଶୋଭାମୟ, ବିସ୍ତୃତ ଭୂମି, ଯାହା ଅନେକ ପର୍ବତ, ନଦୀ, ନଗର ଓ ଅରଣ୍ୟରେ ଶୋଭିତ?” ଏପରି ଚିନ୍ତା କଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ଭୂମିର ଅବସ୍ଥା ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ; ତାପରେ ସେ ତାଙ୍କର ପିତା, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ତ୍ରିନେତ୍ର ମହାଦେବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ । ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦେବ, ଅପାର ତେଜ ଭାବାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଭୂଲୋକପତି ବୁଝିଲେ ଯେ, ଏଇ ଭୂମି ଜଳରେ ଡୁବିଯାଇଛି । ଏପରି ଭୂମିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ପ୍ରଜାପତି ଜଳରେ ଖେଳିବାପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଦିବ୍ୟ ବରାହ ଆକୃତିକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ । ସେ ବରାହ ଆକୃତି ବିଶାଳ ପର୍ବତ ସମ, ଘନ ମେଘ ଭଳି ଗଞ୍ଜି, ନୀଳ ଘନ ମେଘପରି ରୂପ, ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନିରେ ଜ୍ୱଳମାନ । ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଗୋଳାକାର ଓ ମୋଟା ମୋଟା କାନ୍ଧ, ଚଉଡ଼ା ଉଦର, ଛୋଟ ଓ ଗୋଳାକାର ଜଂଘା ଓ ଉରୁ, ବୃତ୍ତାକାର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ସୂଣ୍ଡ ଥିଲା । ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ରୁବୀ ମଣି ଭଳି ଦ୍ୟୁତିମାନ, ବୃତ୍ତାକାର ଓ ଭୟଙ୍କର, ଦେହ ବିଶାଳ ଓ ଦୀର୍ଘ, କାନ ଦୃଢ଼ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ । ତାଙ୍କର ଶ୍ୱାସ-ନିଶ୍ୱାସ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ବିଗ୍ନ କରୁଥିଲା, ପ୍ରଳୟ ସାଗରକୁ ବିକ୍ଷୁଭିତ କରୁଥିଲା, ଗଣ୍ଡ ଓ କାନ୍ଧ କମ୍ପିଥିଲା, ଲୋମ ଖଡ଼ିଯାଇଥିଲା । ଅନେକ ମଣି ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନର ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ମେଘ ମାଳା ଉପରେ ବିଦ୍ୟୁତ ଚମକ ଭଳି ଦ୍ୟୁତିମାନ । ଏହି ବିରାଟ ଓ ଅସୀମ ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭୂମିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ପାଇଁ ପାତାଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ସେ ବରାହ ପର୍ବତ ସମ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦ୍ୟୁତିମାନ ହେଲେ, ଯେପରି ସେ ଲିଙ୍ଗ ରୂପରେ ମହାଦେବଙ୍କ ଚରଣ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି । ଏହିପରି, ଜଳରେ ଡୁବିଥିବା ଭୂମିକୁ ଉଠାଇ, ବରାହ ଦେଵ ତାଙ୍କର ଦାଢ଼ିରେ ଭୂମିକୁ ଧରି ଉପରକୁ ଉଠିଲେ । ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ ଓ ମାନବ ଲୋକର ଜନମାନେ ଅନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ନୃତ୍ୟ କଲେ, ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି କଲେ । ବରାହ ଦେହ ପୁଷ୍ପରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ଅନ୍ଧାରା ପର୍ବତ ଉପରେ ଜୁଇ ଝିଙ୍ଗା ଚମକିବାପରି ଦ୍ୟୁତିମାନ ହେଲା । ଏହିପରି, ସେ ବଡ଼ ଭୂମିକୁ ତାହାର ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ରଖି, ବରାହ ଦେଵ ନିଜ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଭୂମିକୁ ସ୍ଥିର କଲେ । ଭୂମି ଉପରେ ପର୍ବତଗୁଡ଼ିକୁ ବିନ୍ୟାସ କରି, ଭୂ ଆଦି ଚାରି ଲୋକ ତିନି ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯେପରି ପୂର୍ବରୁ ଥିଲା । ଏପରି, ବଡ଼ ପର୍ବତ ଉପରେ ବଡ଼ ଭୂମିକୁ ରଖି, ମହାପ୍ରଳୟ ମଧ୍ୟରେ, ଉପରେ ଓ ତଳେ, ବିଶ୍ୱକର୍ମା ପୁନିଥରେ ସଞ୍ଚାରୀ ଓ ଅଚଳ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ । ଏହିପରି, ସେ ସୃଷ୍ଟି ବିଚାର କରୁଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ଧ୍ୟାନ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମହାମୋହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ଅନ୍ଧକାର ଭାବରେ ଦେଖାଦେଲା । ଏହି ଅନ୍ଧକାର, ମୋହ, ମହାମୋହ, ତାମିସ୍ରା, ଅନ୍ଧା, ଓ ପଞ୍ଚମ ଅବିଦ୍ୟା—ଏହି ସବୁ ମହାତ୍ମାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା । ଏହି ପଞ୍ଚଭେଦୀ ସୃଷ୍ଟି, ବ୍ରହ୍ମା ଅଭିମାନରେ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ସମୟରେ, ଏକ ଘଡ଼ିର ଭିତର ମଣ୍ଡ ଭଳି ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ ହୋଇଗଲା । ଭିତରେ ବାହାରେ କୌଣସି ପ୍ରକାଶ ନଥିଲା, ସବୁ ଅଚେତନ ଓ ଅଚଳ; ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି, ମୁଖ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆବୃତ ହୋଇଗଲା । ଏହିପରି ଆବୃତ ସ୍ୱରୂପ ଥିବା ଜୀବମାନେ ‘ମୂଳବୃକ୍ଷ’ ଭାବେ ପରିଚିତ; ବ୍ରହ୍ମା ଦେଖିଲେ ଏହି ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟି ନିଷ୍ଫଳ । ତେଣୁ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ସେ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟି ବିଚାର କଲେ; ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛାରୁ ତିର୍ୟକ୍ ଗତି ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା । ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୱଳନ ତିର୍ୟକ୍ ଏବଂ ବାହ୍ୟ ଆବୃତ; ଏହିପରି ତିର୍ୟକ୍ ସ୍୵ଭାବ ଥିବା ପଶୁସ୍ୱଭାବୀ ଜୀବମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେମାନେ ସଠିକ ପଥରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଥାନ୍ତି । ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ଫଳ ଦେଖି, ସେ ଅନ୍ୟ ଏକ ସୃଷ୍ଟି ବିଚାର କଲେ; ତାପରେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତି ଦିବ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଶୁଧ୍ଧ । ଏହି ଦିବ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିରେ ଅଧିକ ସୁଖ ଓ ଆନନ୍ଦ, ଭିତରେ ବାହାରେ ଆବୃତ ନୁହେଁ, ସ୍୵ୟଂ ଦ୍ୟୁତିମାନ, ଏବଂ ସ୍୵ଭାବତଃ ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ ।