ଏହି ସଂସାରର ଅପାର କାରଣ ଯାହାକୁ 'ବ୍ରହ୍ମା' ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ସେହି ପ୍ରାକୃତିକ ମୂଳ ଯାହା ନିଜର ଆଦି, ମଧ୍ୟ, ଶେଷ କିଛି ନାହିଁ, ଅସୀମ ଶକ୍ତିର ଧାରକ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ଗଭୀର ରକ୍ତିମ ରୂପରେ ଚେତନା ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ଅଛି। ଏହାର ଉତ୍ପାଦକ ସ୍ୱଭାବ ଏବଂ ରଜୋଗୁଣର ପ୍ରଭାବ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ବିଶ୍ୱର ବୃଦ୍ଧି ଓ ପ୍ରସାର ହୁଏ; ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମା ଅଷ୍ଟପ୍ରକାର ବିକାର ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ସମାପ୍ତିରେ ସେଉଁଠିକୁ ପୁଣି ଲୟ କରିଥିଲେ। ସମସ୍ତ କାରଣର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏବଂ ତାଙ୍କର ପୁନଃକ୍ରିୟା ସେଇ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଯିଏ ପ୍ରକୃତିର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣି, ଏକ ଋଷି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ମୋତେ ସମସ୍ତ ମନୁମାନେ, କଳ୍ପମାନଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ଭାଗ, ଏବଂ ତାହା ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ବିଷୟରେ କୁହନ୍ତୁ।" ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ମିଳିଲା—"ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମୟର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱାର୍ଧ ତାଙ୍କର ଅବଧି ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ; ତାହାର ଶେଷରେ ଆଉ ଏକ ସମୟ ଆସିଥାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ପ୍ରତିଦିନ ଚୌଦ ମହାମନ୍ବନ୍ତର ଚକ୍ର ଘୁରୁଥାଏ।" "ଏହି ସମସ୍ତ ମନୁମାନେ ଓ କଳ୍ପମାନେ ଆଦିହୀନ, ଅନ୍ତହୀନ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅଜ୍ଞାତ, ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କୁ ପୃଥକ୍ କରି କହିବା ଯାଏନାହିଁ। ଯଦିଓ ସମସ୍ତ କଥା କୁହାଯାଇଛି, ତଥାପି ତୁମେ ଏହା ଶୁଣି କ'ଣ ଉପକାର ହେବ? ତେଣୁ ମୁଁ ପୃଥକ୍ କରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବି ନାହିଁ।" "ଏଵେ ଚଳିଥିବା କଳ୍ପରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର ଚକ୍ର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ ଘଟୁଛି। ଏହି ଚଳିଥିବା କଳ୍ପକୁ 'ବରାହ' କଳ୍ପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏଥିରେ ମଧ୍ୟ ଚୌଦ ମନୁ ଅଛନ୍ତି। ସ୍ୱୟଂଭୁବାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସାତ ମନୁ, ସାବର୍ଣ୍ଣି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ଏଠି ସେପଟେ ସାତମ ମନୁ 'ୱୈବସ୍ୱତ' ଏବଂ ସେଉଁଠି ଏବେ ରାଜ କରୁଛନ୍ତି।" "ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ଘଟେ; ଏହା ଜାଣିଥିବାମାନେ ଏହି ଅନୁସାରେ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ।" ପୂର୍ବ କଳ୍ପ ଶେଷ ହେବା ସମୟରେ, ସମୟର ବାୟୁ ବହିଲା, ଓ ଜଙ୍ଗଲର ଗଛମୂଳ ଉପଡିଯିବା ଲାଗିଲା। ଦେବ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ତୂଳିକଣ୍ଡ ଭଳି ଜଳିଯାଇଥିଲା; ପରେ ବର୍ଷା ପଡିଲା, ସମୁଦ୍ର ଉଫାଳିଖାଇଲା। ସମସ୍ତ ଦିଗ ଜଳରେ ବିଲୀନ ହୋଇଗଲା, ତାର ତରଙ୍ଗ ଓ ବାହୁମୁଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ଢାକିଯିବା ଲାଗିଲା। ଏହି ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଳୟ ଜଳର ନୃତ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେବା ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମା ନାରାୟଣ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଜଳ ଉପରେ ଶାନ୍ତିରେ ଶୟନ କଲେ। ସେତିବେଳେ ଏକ ମନ୍ତ୍ର ପାଠିତ ହେଲା—"ଜଳକୁ 'ନର' କୁହାଯାଏ, ଏହି ଜଳ ହେଉଛନ୍ତି ନରଙ୍କ ପୁତ୍ର; ତାଙ୍କର ଶୟନସ୍ଥଳ ହେଉଥିବାରୁ ସେ ନାରାୟଣ ଭାବେ ପରିଚିତ।" ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଦେବତା ହାତ ଜୋଡି ଭକ୍ତି ସହିତ ଶିବ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଲୀନ ଥିବା ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ପ୍ରଭାତେ ଦେବମାନେ ସ୍ତୁତି ଗୀତ ଗାଇ ତାଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କଲେ, ଯେପରି ବେଦ ପୂର୍ବେ ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଜାଗାଇଥିଲେ। ତାପରେ, ସେ ଜାଗି ଜଳ ଉପରୁ ଉଠିଲେ, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚାଲିଲେ, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଏଉଁଠିଓ ଯୋଗନିଦ୍ରାର ଭାରେ ଥିଲା। ସେ ଦେଖିଲେ କିଛି ମଧ୍ୟ ନିଜରୁ ଭିନ୍ନ ନାହିଁ। ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ବସି, ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଲେ। ସେଉଁଠି ବିଚାର କଲେ—"ସେଇ ପୁଣ୍ୟମୟ, ଶୋଭାମୟ, ବିରାଟ୍ ପୃଥିବୀ କେଉଁଠି? ଯେଉଁଠି ବଡ଼ ବଡ଼ ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ନଗର ଓ ଅରଣ୍ୟ ଅଛି?" ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି ବ୍ରହ୍ମା ପୃଥିବୀର ଅବସ୍ଥା ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସେ ତାଙ୍କର ପିତା, ଭଗ୍ୟଶାଳୀ ତ୍ରିନେତ୍ର ମହାଦେବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ଦେବଦେବ, ଅପାର ତେଜସ୍ବୀ ଭବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ପୃଥିବୀ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ବିଲୀନ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣିଲେ। ତାପରେ, ପୃଥିବୀକୁ ଉପରେ ଉଠାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ପ୍ରଜାପତି ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଖେଳା ସହିତ ଯୋଗ୍ୟ ବରାହ ରୂପକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ସେ ବରାହ ରୂପ ବିରାଟ ପାହାଡ଼ ପରି, ଘନ ମେଘର ଡାକ୍ ଭଳି ଗଜ୍ଜନା, ନୀଳ ମେଘ ସଦୃଶ ଦେହ, ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ସହିତ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ଦେହ ଘନ, ମୋଟା ଓ ଭାରୀ, ଚଉଡ଼ା କମର, ଛୋଟ ଓ ଗୋଲା ପାଦ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଗୋଲା ମୁହଁ। ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତମାଣିକ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିଲା, ଗୋଲା ଓ ଭୟଙ୍କର, ଦେହ ବିରାଟ ଓ ଦୀର୍ଘ, କାନ ଦୃଢ଼ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ଶ୍ୱାସ ଓ ପ୍ରଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଳୟ ସାଗର ଉତ୍କୁଳିତ ହେଉଥିଲା, ଗାଳ ଓ କନ୍ଧ କମ୍ପିଥିଲା, ଲୋମ ଉଠିଯାଇଥିଲା। ସେ ରତ୍ନ ଓ ମହାମଣି ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରଭାସିତ ମେଘ ପରି ଦ୍ୟୁତିମାନ୍ ହେଉଥିଲେ। ଏଉଁଠି ଅସୀମ ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପାତାଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ପୃଥିବୀକୁ ଉପରେ ଉଠାଇବା ପାଇଁ। ସେହି ବରାହ ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା ଯେ, ଲିଙ୍ଗ ରୂପେ ସେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚରଣ ଛୁଇଁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି। ପରେ, ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ବିଲୀନ ହୋଇଥିବା ପୃଥିବୀକୁ ଉଠାଇ, ବରାହ ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ପାତାଳରୁ ଉପରକୁ ଆସିଲେ। ସେଉଁଠି ସିଦ୍ଧ, ଋଷି, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ନୃତ୍ୟ କଲେ ଓ ଫୁଲ ଝରାଇ ତାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ। ବଡ଼ ବରାହଙ୍କ ଦେହ ଫୁଲରେ ଢାକି ଥିଲା, ଏହା ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲା ଯେ, ଅନ୍ଧାର ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଅଗ୍ନିମାଛି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରୁଛି। ଏପରେ, ବରାହ ପୃଥିବୀକୁ ତାହାର ସ୍ଥାନରେ ପୁନଃ ବସାଇଲେ, ନିଜ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ତାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ କଲେ। ପୃଥିବୀକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରି, ପାହାଡ଼ ରଖି, ଚାରିଟି ବିଶ୍ୱ ଭୂଲୋକ ଆଦି ତିଆରି କଲେ। ଏପରି ଭାବେ, ମହାପ୍ରଳୟର ମଧ୍ୟରେ, ତଳେ ମହାପାହାଡ଼ ସହିତ ପୃଥିବୀକୁ ବସାଇ, ଉପରେ ଏବଂ ମଧ୍ୟରେ, ବିଶ୍ୱକର୍ମା ପୁନଃ ଚରାଚର ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ସୃଷ୍ଟି ବିଚାର କରି, ଗଭୀର ଧ୍ୟାନ ମଧ୍ୟରେ, ଅନ୍ଧକାର ମୂଳକ ମୋହ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।