ଏହିପରି, ଦ୍ୱିଜର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆଠଟି ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ଯେଉଁମାନେ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଏବଂ ସଂହାର କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଏକାଉଁଠୁ ଅନ୍ୟଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଦେଇଥାଏ; ଯେପରି ଧାରକ ଏବଂ ଧାର୍ଯ୍ୟ, ତଦ୍ରୂପ ଯେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପରିଣାମ ହୁଏ, ସେହି ପରିଣାମଗୁଡ଼ିକ ତାହାରେ ଅଛି। କାମିଏ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଦେଖାଇ, ପଛରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଆପଣା ଭିତରେ ଦେଇ ନେଇଥାଏ, ଏହିପରି ଅବ୍ୟକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଏହି ପରିଣାମଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି, ପଛରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଆପଣା ଭିତରେ ଶୋଷି ନେଇଥାଏ। ସମସ୍ତ କିଛି ଅବ୍ୟକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ତାହାର ନିଜ ଧର୍ମାନୁସାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ସଂହାର ସମୟ ଆସିଲେ, ଏହିଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତିକ୍ରମାଗତିରେ ଅବ୍ୟକ୍ତରେ ଲୟ ହୁଏ। ଗୁଣମାନେ କାଳର ପ୍ରଭାବରେ କେବେ ସମ, କେବେ ଅସମ ହୁଅନ୍ତି; ଗୁଣମାନେ ସମ ହେଲେ, ସଂହାର ଘଟିଥାଏ; ଅସମ ହେଲେ, ସୃଷ୍ଟି ଅରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏହା ବ୍ରହ୍ମାର ଗର୍ଭ, ଏହି ଘନ ଅଣ୍ଡ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାର ମହା କ୍ଷେତ୍ର; ବ୍ରହ୍ମା କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଭାବରେ ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ଏପରି ଅଣ୍ଡ ଅନେକ କୋଟି ଅଛି, ପ୍ରାକୃତିକ ତତ୍ତ୍ୱର ବ୍ୟାପକତାରେ ସବୁଠି, ଉପରେ, ତଳେ, ଓ ଛାଡ଼ା-ଛାଡ଼ା ଅଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନରେ, ପ୍ରାକୃତିକ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଚତୁର୍ମୁଖୀ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଏହିପରି ଶମ୍ଭୁଙ୍କର ସାନିଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ମହାପ୍ରଭୁ, ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘି, ଅବ୍ୟକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଅଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି; ଏହି ଅଣ୍ଡରୁ ବଳୀ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଏବଂ ସେ ଏହି ଜଗତଗୁଡ଼ିକୁ ତିଆରି କରନ୍ତି। ପ୍ରାକୃତିକ ତତ୍ତ୍ୱର ଏହି ସୃଷ୍ଟି, ଯାହା ମୁଁ ବର୍ଣ୍ନନା କଲି, ପ୍ରଥମ; ଏହା ବୁଦ୍ଧି ବିହୀନ ଭାବେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଅନ୍ତିମ ସଂହାର ସମୟରେ, ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଲୟ ହୁଏ, ଏହି ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କର ଲୀଳା ମାତ୍ର। ଏହାକୁ ଅନନ୍ତ କାରଣ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ—ବ୍ରହ୍ମା, ପ୍ରାକୃତିକ ତତ୍ତ୍ୱ, ପ୍ରକୃତିର ଉତ୍ସ—ଅନାଦି, ଅନ୍ତ ନାହିଁ, ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଅନନ୍ତ ଶକ୍ତି, ଶୁଦ୍ଧ, ଗଢ଼ିଆ ଲାଲ ରଙ୍ଗର, ଆତ୍ମା ସହିତ ଏକତାରେ। ଏହାର ଉତ୍ପାଦନ ଶକ୍ତି ଏବଂ ରଜସ ଗୁଣର ପ୍ରଧାନତା ଦ୍ୱାରା, ଏହା ଜଗତର ବୃଦ୍ଧି ଓ ପ୍ରସାରର କାରଣ; ଆରମ୍ଭରେ ଆଠଟି ପରିଣାମ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲା, ଅନ୍ତରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଲୟ କରେ। ପ୍ରାକୃତିକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ସ୍ଥିତ କାରଣମାନେ ଯେପରି ଅଛି ଏବଂ ପୁନଃ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ କିଛି ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କର ଇଚ୍ଛାରେ ହୁଏ, ଯାହାର ମହିମା ପ୍ରକୃତିକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିତ। ଏବେ, ମନୁମାନେ ଏବଂ କଳ୍ପମାନେ, ସେମାନଙ୍କର ବିଭାଗ ଓ ମଧ୍ୟକାଳୀନ ସୃଷ୍ଟି-ପୁନଃସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ କହ। ବ୍ରହ୍ମାର ସମୟର ଉତ୍ତମ ଅର୍ଦ୍ଧ ଏହି ଦୀର୍ଘତାର ମାପ; ଏହାର ଶେଷରେ, ଆଉ ଏକ ସମୟ ଆସେ, ତାପରେ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ରହ୍ମାର ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ, ଦିନ ପ୍ରତି ଚୌଦ ମହା ମନୁ ଚକ୍ର ଘୁଅନ୍ତି। ଏହି ମନୁ ଓ କଳ୍ପମାନେ ଅନାଦି, ଅନ୍ତ ନାହିଁ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅଜ୍ଞେୟ; ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ଅଲଗା ଭାବେ ଶବ୍ଦରେ ବର୍ଣ୍ନନା କରିପାରିବି ନାହିଁ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଉପରେ କଥା କହିଛି, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଶୁଣିବା ପାଇଁ କଣ ଫଳ? ଏହି ଦିଆଯାଇଥିବା ବିବରଣୀ ଅଲଗା ଭାବେ କହିପାରିବି ନାହିଁ। ବର୍ତ୍ତମାନ ଚାଲୁଥିବା କଳ୍ପରେ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ସଂହାର ଚକ୍ର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ ଘଟିଥାଏ। ଏହି ଚାଲୁଥିବା କଳ୍ପ ‘ବରାହ’ କଳ୍ପ ନାମରେ ପରିଚିତ; ଏଠି ମଧ୍ୟ, ଦ୍ୱିଜର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଚୌଦ ମନୁ ଅଛନ୍ତି। ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ ଆରମ୍ଭ କରି ସାବର୍ଣି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଅନ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସପ୍ତମ ମନୁ, ଯାହାର ନାମ ଭାଇବସ୍ୱତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଶାସନ କରୁଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ସଂହାରର ଘଟଣା ସାଧାରଣତଃ ଘଟେ; ଏହିପରି ଜଣା ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଉଚିତ ଭାବରେ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ। ପୂର୍ବ କଳ୍ପ ଶେଷ ହେବା ସମୟରେ, ଏବଂ କାଳର ବାୟୁ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଜଙ୍ଗଲର ଗଛମାନଙ୍କର ମୂଳ ଉଖୁଡ଼ା ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଏହି ଜଗତ, ତିନି ପତ୍ର ଘାସ ଭଳି ନରମ, ଦିବ୍ୟ ଅଗ୍ନିରେ ଦହି ଦିଆଯାଇଥିଲା; ପଛରେ ବର୍ଷା ପଡ଼ିବା ସମୟରେ, ସମୁଦ୍ର ଉପଚାଇ ଯାଇଥିଲା। ଦିଗବାସୀ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଏହି ବିଶାଳ ବନ୍ୟାରେ ବିଲିନ ହୋଇଯାଇଥିଲା; ଜଳ ତାର ତରଙ୍ଗ ଓ ଚକ୍ରାକାର ଭାଜୁରେ ସବୁକିଛି ଢାକି ଦେଇଥିଲା। ଯେତେବେଳେ ବନ୍ୟା ଭୟଙ୍କର ନୃତ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ବ୍ରହ୍ମା ନାରାୟଣ ଭାବେ ଜଳରେ ଶାନ୍ତିରେ ଶୋଇ ଥିଲେ। ସେ ସମୟରେ, ନାରାୟଣ ସଂପର୍କରେ ଏକ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲା; ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ତୁମେ ଶୁଣ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା ନିଜ ଅକ୍ଷରରେ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଜଳକୁ ‘ନର’ କୁହାଯାଏ, ଏହି ଜଳ ନରଙ୍କର ପୁତ୍ର; ତେଣୁ ତାହା ତାଙ୍କର ବିଶ୍ରାମ ସ୍ଥଳ ହେଉଥିବାରୁ, ସେ ‘ନାରାୟଣ’ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ସଫଳ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସଂସାରରେ ବସିଛନ୍ତି, ହାତ ଜୋଡି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ, ଦେବତାଙ୍କର ଲୋକେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଶିବର ଯୋଗ ନିଦ୍ରାରେ ଦେଖିଲେ। ପ୍ରଭାତେ, ଦେବମାନେ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ସେଉଁଠି ଜାଗାଇଲେ, ଯେପରି ପୁରାତନ ବେଦଗୁଡ଼ିକ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଜାଗାଇଥିଲେ। ତାପରେ, ସେ ଜାଗି, ଜଳରୁ ଉଠି, ସମସ୍ତ ଦିଗ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଏଉଁଠି ଯୋଗ ନିଦ୍ରାରେ ଭାରିଥିଲା। ସେ ସମୟରେ, ସେ ନିଜଠାରେ ଅଲଗା କିଛି ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ବସି, ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ରହ୍ମା ଲଗିଲେ। "କେଉଁଠି ତା ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ବିଶାଳ ପୃଥିବୀ, ଯେଉଁଠି ବଡ଼ ବଡ଼ ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ସହର ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଅଛି?" ଏପରି ବିଚାର କରି, ବ୍ରହ୍ମା ପୃଥିବୀର ଅବସ୍ଥା ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ; ତାପରେ ସେ ତାଙ୍କର ପିତା, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ତ୍ରିନେତ୍ର, ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ଦେବତାଙ୍କର ଦେବ, ଭବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ପୃଥିବୀ ଜଳରେ ବିଲିନ ହୋଇଯାଇଛି ବୋଲି ବ୍ରହ୍ମା ବୁଝିଲେ। ତାପରେ, ପୃଥିବୀକୁ ଉଠାଇବା ଚେଷ୍ଟାରେ, ସୃଷ୍ଟିର ମହାପ୍ରଭୁ ଜଳରେ ଖେଳ ପାଇଁ ଦିବ୍ୟ ବରାହ ରୂପକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ବଡ଼ ପାହାଡ଼ର ଭଳି ରୂପ, ଭୟଙ୍କର ମେଘର ଭଳି ଉଚ୍ଚ୍ୱାସ, ଗଭୀର ନୀଳ ମେଘର ଭଳି ଶରୀର, ଦହି ଦେଇଥିବା ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ।