ଚାରିଟି ମୁହଁ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ; ସମୟ ରୂପେ ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତ ଶେଷର କର୍ତ୍ତା। ଏହି ପୁରୁଷ, ଯାହାଙ୍କ ହଜାର ମୁଣ୍ଡ ଅଛି, ସେ ତିନିଟି ଅବସ୍ଥାରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ। ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜସ୍ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗୁଣ; ସମୟ ରୂପେ ତମସ୍ ଓ ରଜସ୍ ମିଶିଥାଏ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପରେ କେବଳ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ବିଶେଷ ରହେ; ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକର ବୃଦ୍ଧି ତିନି ପ୍ରକାର ଦେଖାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମା ରୂପେ ସେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ସମୟ ରୂପେ ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍କୁ ଅପସାରଣ କରନ୍ତି। ପୁରୁଷ ରୂପେ ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଲିପ୍ତ; ପ୍ରଭୁଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ତିନି ପ୍ରକାରର। ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ବିଭାଗ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ତିନି ଗୁଣର ବିଭାଜନ ଭାବେ ଡାକାଯାଏ; ଚାରି ପ୍ରକାର ବିଭେଦ ଦ୍ୱାରା ସେ ଚତୁର୍ମୁଖ ଭାବେ ଜଣାଶୁଛନ୍ତି। ସେ ପ୍ରଥମ ହେବାରୁ ସେ ପ୍ରାଚୀନ ଦେବତା; ଅଜନ୍ମ ହେବାରୁ ତାଙ୍କୁ ଅଜ ଭାବେ କୁହାଯାଏ। ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ତେଣୁ ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ ସ୍ମରଣ ହୁଅନ୍ତି। ସୁର୍ଣ୍ଣ ମେରୁ ପର୍ବତ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଶଙ୍ଖ; ଗର୍ଭର ଜଳ ହେଉଛି ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଛିଲ୍କା। ସେଇ ଡିଁଡିର ଭିତରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଅଛି, ସେଠି ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ: ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତାରା, ଗ୍ରହ ଓ ବାୟୁ। ଏହି ଡିଁଡି ବାହାରୁ ଦଶଗୁଣ ଅଧିକ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି; ସେଠି ଜଳକୁ ଦଶଗୁଣ ଅଧିକ ଅଗ୍ନି ଘେରିଛି। ସେଠି ଅଗ୍ନିକୁ ଦଶଗୁଣ ଅଧିକ ବାୟୁ ଘେରିଛି; ବାୟୁକୁ ଆକାଶ ଓ ଆକାଶକୁ ପ୍ରଥମ ତତ୍ତ୍ୱ ଘେରିଛି। ପ୍ରଥମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ମହତ୍ ତତ୍ତ୍ୱ ଘେରିଛି, ଏବଂ ଏହାକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଘେରିଛି। ଏହିପରି, ଡିଁଡି ବାହାରୁ ସାତଟି ଆବରଣ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି। ଏହିପରି, ଆଠଟି ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ତିନି ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ—ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ, ଓ ସଂହାର—କରେ। ଏହି ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଏକ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଏକ ଅନ୍ୟକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଯେପରି ଆଧାର ଓ ଧାରିତ ରହେ, ସେପରି ପରିଣାମଗୁଡ଼ିକ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱରେ ବିଦ୍ୟମାନ। କୁମ୍ଭୀର ଯେପରି ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ବାହାର କରି ପୁଣି ସେମାନେକୁ ଭିତରକୁ ଗୁଚ୍ଛାନ୍ତି, ତେଣୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ମଧ୍ୟ ତାହାର ପରିଣାମ ସୃଷ୍ଟି କରି ପୁଣି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରେ। ସମସ୍ତ କିଛି ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ତାହାର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପଛପଛ ଅନୁକ୍ରମରେ ଅବ୍ୟକ୍ତରେ ଲୟ ହୁଏ। ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ସମୟର ପ୍ରଭାବରେ କେବେ ଅସମ ହୁଅନ୍ତି, କେବେ ସମ ହୁଅନ୍ତି; ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ସମ ହେଲେ ପ୍ରଳୟ ବୋଝିବା ଯାଏ, ଅସମ ହେଲେ ସୃଷ୍ଟି ଘଟେ। ଏହି ଘନ ଅଣ୍ଡ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଡର ଗର୍ଭ; ଏହି ମହା କ୍ଷେତ୍ରର ଜ୍ଞାତା ବ୍ରହ୍ମା। ଏପରି ଅଣ୍ଡ ଅନେକ କୋଟି ଅଛି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ, ଉପରେ, ତଳେ, ପ୍ରକୃତିର ବ୍ୟାପ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବିସ୍ତୃତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନରେ ଚାରିମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବ ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଏହିପରି ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ସାନିଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ମହାପ୍ରଭୁ ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି; ଏହି ଅଣ୍ଡରୁ ବଳବାନ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଇ, ସେଇ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକୃତିର ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରଥମ, ଯାହା ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି, ଏହା ଅବିବେକୀ ଭାବରେ ଆରମ୍ଭିତ; ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଏହାରେ ଲୟ ହୁଏ, ଏହା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଲୀଳାମୟ ଖେଳ। ଯାହାକୁ ଅପାର କାରଣ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ—ସେଇ ବ୍ରହ୍ମା, ପ୍ରକୃତି, ପ୍ରକୃତିର ମୂଳ—ଏହି ସମସ୍ତର ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ, ଶେଷ ନାହିଁ, ଅସୀମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଶୁଦ୍ଧ, ଗାଢ଼ ଲାଲ୍, ଆତ୍ମା ସହିତ ଏକତ୍ର। ଏହି ପ୍ରକୃତିର ବୃଦ୍ଧି ଓ ଉତ୍ପାଦନ ଶକ୍ତି ଏବଂ ରଜସ୍ ଗୁଣର ପ୍ରଧାନତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ବିକାଶ ଓ ପ୍ରସାର ହୁଏ; ଆରମ୍ଭରେ ଏହି ପ୍ରକୃତି ଆଠଟି ପରିଣାମ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି, ଶେଷରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରେ। ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କାରଣ ଓ ତାହାର ପୁନଃ କ୍ରିୟା ସମସ୍ତ କିଛି ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ହୁଏ, ଯାହାର ମହିମା ପ୍ରକୃତିରୁ ଉପରେ। ଏହିଠାରେ, ବୃହତ୍ତମ ଋଷି ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ସମସ୍ତ ମନୁ ଓ ବିଭିନ୍ନ କଳ୍ପ ଓ ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପୁନଃସୃଷ୍ଟି ଘଟେ, ସେସବୁ ବିଷୟରେ କୁହ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମୟର ଅର୍ଧ ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାନାଯାଏ; ଏହାର ଶେଷରେ ଆଉ ଏକ ସମୟ ଆସେ, ଏବଂ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ଘଟେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନ ପ୍ରତିଦିନ, ଚୌଦ୍ଦଟି ମହାମନୁବନ୍ତର ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଏହି ମନୁ ଓ କଳ୍ପମାନେ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ବିହୀନ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଅଜ୍ଞେୟ, ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କୁ ଅଲଗା ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବି ନାହିଁ। ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିଥିଲି ମଧ୍ୟ, ତେବେ ତୁମ ପାଇଁ କଣ ଫଳ? ତେଣୁ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଅଲଗା ଭାବେ କହିପାରିବି ନାହିଁ। ବର୍ତ୍ତମାନ ଚଳିଥିବା କଳ୍ପରେ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର ଘଟଣା ଶଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ ଘଟୁଛି। ଏହି ବର୍ତ୍ତମାନ କଳ୍ପକୁ 'ବରାହ କଳ୍ପ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଚୌଦ୍ଦଟି ମନୁ ଅଛନ୍ତି। ସ୍ୱୟଂଭୂ ଆରମ୍ଭରୁ ସାତଟି ସାବର୍ଣ୍ଣି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାତମ ମନୁ 'ବୈବସ୍ୱତ' ବର୍ତ୍ତମାନ ଶାସନ କରୁଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର ଘଟଣା ସାଧାରଣତଃ ଘଟେ; ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ ଏହିପରି ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ। ପୂର୍ବ କଳ୍ପ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଓ ସମୟର ବାୟୁ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଜଙ୍ଗଲର ଗଛମୂଳ ଉପଟିଗଲା। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅଗ୍ନିରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ତୃଣ ସମାନ ଜଳିଗଲା; ପରେ ବର୍ଷା ପଡ଼ିବାରୁ ସମୁଦ୍ର ଓଭରଫ୍ଲୋ ହେଲା। ସମସ୍ତ ଦିଗ ଯେତେବେଳେ ବିପୁଳ ଜଳରେ ଡୁବିଗଲା, ସେଠି ତରଙ୍ଗ ଓ ବିକ୍ରମାଣ୍ଡ ଜଳସ୍ରୋତ ସମସ୍ତ କିଛି ଢାଙ୍କିଦେଲା। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଜଳପ୍ରଳୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ବ୍ରହ୍ମା ନାରାୟଣ ହୋଇ, ଜଳ ଉପରେ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଦ୍ରାରେ ଥିଲେ।