ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ଏକାଦଶ ତତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି ମନ, ଯାହା ନିଜର ଗୁଣ ଧାରଣ କରି ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ୱଭାବ ରଖିଥାଏ । ତମୋଗୁଣ ସହିତ ଯୋଗିତ ଅହଂକାରରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପଞ୍ଚଭୂତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏହି ପଞ୍ଚଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମ ଯେଉଁଟି, ତାହାକୁ ମୂଳଭୂତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ମୂଳଭୂତରୁ କେବଳ ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହି ଶବ୍ଦରୁ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଆକାଶରୁ ସ୍ପର୍ଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସ୍ପର୍ଶରୁ ବାୟୁ ଜନ୍ମ ହୁଏ । ବାୟୁରୁ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହି ରୂପରୁ ଅଗ୍ନି ଆସେ । ଅଗ୍ନିରୁ ରସ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଏହି ରସରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଜଳରୁ ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହି ଗନ୍ଧରୁ ପୃଥିବୀ ଜନ୍ମ ନେଉଛି । ଏହି ପଞ୍ଚଭୂତରୁ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ପୁରୁଷରୁ ଏବଂ ଅବ୍ୟକ୍ତର କୃପାରେ, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି । ସେଇ ଅଣ୍ଡ ଭିତରେ, ଯେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ କାରଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ତେବେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମା କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ବିକାଶ ପାଏ । ସେ ଦେହଧାରୀ ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ, ସେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆଦି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ଆଦିକାଳରେ ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ବିରକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ; ବୁଦ୍ଧି ଧର୍ମ ଓ ଏଶ୍ୱରତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଏହା ବ୍ରାହ୍ମୀ ରୂପେ ଯଜ୍ଞରେ ଗର୍ବିତ ଥିବା ଜନଙ୍କ ପାଇଁ । ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ, ସେ ଯାହାକୁ ମନରେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, ତାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସେ ସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ତାହାକୁ ତିନି ଗୁଣ, ନିର୍ଭରତା ଓ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ବଦଳାନ୍ତି । ସେ ନିଜକୁ ତିନିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରି, ତିନି ଲୋକରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ସେ ସୃଷ୍ଟି, ସଂହାର ଓ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଭାବେ ଏହି ତିନି ରୂପରେ ନିଜେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି । ଚାରିଟି ମୁହଁ ନିଆଁ ସେ ବ୍ରହ୍ମା, କାଳ ରୂପେ ସେ ଅନ୍ତକର୍ତ୍ତା; ସହସ୍ରଶିରା ପୁରୁଷ ତିନି ଅବସ୍ଥାରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ । ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜସ୍ ବ୍ରହ୍ମା, କାଳ ରୂପେ ତମସ୍ ଓ ରଜସ୍; ବିଷ୍ଣୁ ରୂପେ କେବଳ ସତ୍ତ୍ୱ ବିଶେଷ ରହିଥାଏ; ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୁଣମାନେ ତିନିପ୍ରକାର ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛନ୍ତି । ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ସେ ଲୋକମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; କାଳ ଭାବେ ସେ ତାହାକୁ ସଂହାର କରନ୍ତି; ପୁରୁଷ ଭାବେ ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଲିପ୍ତ; ପ୍ରଭୁଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ତିନିପ୍ରକାର । ଏହି ତିନିପ୍ରକାର ବିଭାଜନ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ତିନିଗୁଣୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ଚାରିପ୍ରକାର ବିଭାଜନ ଦ୍ୱାରା ସେ ଚତୁର୍ମୁଖ ବୋଲି ପରିଚିତ । ପ୍ରଥମ ହେବାରୁ ସେ ଆଦିଦେବ, ଅଜନ୍ମା ହେବାରୁ ସେ ଅଜ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାରୁ ସେ ପ୍ରଜାପତି ବୋଲି ସ୍ମରଣ ହୁଅନ୍ତି । ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମେରୁ ପାହାଡ଼ ତାଙ୍କ ଅଣ୍ଡର ଛିଲକା, ଗର୍ଭର ଜଳ ହେଉଛି ସମୁଦ୍ର, ପର୍ବତମାନେ ତାଙ୍କ ତ୍ୱକ୍ । ସେଇ ଅଣ୍ଡ ଭିତରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଅଛି, ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଛି: ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତାରାଗୁଡ଼ିକ, ଗ୍ରହ ଓ ବାୟୁ । ଅଣ୍ଡଟି ବାହାରୁ ଦଶଗୁଣ ଅଧିକ ଜଳରେ ବେରିଛି; ସେଇ ଜଳକୁ ଦଶଗୁଣ ଅଧିକ ଅଗ୍ନି ଘେରିଛି । ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ଦଶଗୁଣ ଅଧିକ ବାୟୁ ଘେରିଛି; ବାୟୁକୁ ଆକାଶ ଘେରିଛି, ଆକାଶକୁ ମୂଳଭୂତ ଘେରିଛି । ମୂଳଭୂତକୁ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଘେରିଛି, ଏବଂ ଏହି ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଘେରିଛି; ଏଭଳି, ଏହି ସପ୍ତ ଆବରଣ ଦ୍ୱାରା ଅଣ୍ଡଟି ବାହାରୁ ଘେରାଯାଇଛି । ଏଭଳି ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟ ମୂଳତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକେ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାର କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି । ଏମିତି, ଏକ ଅନ୍ୟଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଯେପରି ଆଧାର ଓ ଆଧୃତ, ତେଣୁ ପରିଣାମଗୁଡ଼ିକ ବଦଳିଥିବା ତତ୍ତ୍ୱରେ ରହିଥାଏ । ଯେପରି କଉ ତାଙ୍କ ଅଂଗଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରସାରିତ କରି ପୁଣି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଆପଣାପେଇଁ ଟାଣି ନେଇଥାଏ, ସେପରି ଅବ୍ୟକ୍ତ ତାଙ୍କ ପରିଣାମଗୁଡ଼ିକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି ପୁଣି ନିଜ ଭିତରେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଆତ୍ମସାତ କରନ୍ତି । ସମସ୍ତ କିଛି ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ବିଳୟ ସମୟ ଆସିଲେ ଏହା ପୁଣି ପ୍ରତିକ୍ରମ କ୍ରମରେ ଲୟ ହୁଏ । ଗୁଣମାନେ କାଳର ପ୍ରଭାବରେ ସମତୁଳ୍ୟ କିମ୍ବା ବିଷମ ହୁଅନ୍ତି; ଯେତେବେଳେ ଗୁଣମାନେ ସମତୁଳ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ବିଳୟ ବୋଲି ବୁଝିବା; ଯେତେବେଳେ ଗୁଣମାନେ ବିଷମ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଏହି ଘନ ଅଣ୍ଡଟି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଗର୍ଭ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମହାକ୍ଷେତ୍ର; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏପରି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡ ଅସଂଖ୍ୟ ମିଳିଅଛି, ପ୍ରକୃତିର ବ୍ୟାପ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ, ଉପରେ, ତଳେ ବିଦ୍ୟମାନ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନରେ ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବ ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ସେମାନେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ସାନିଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ମହାପ୍ରଭୁ ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ଏହି ଅଣ୍ଡରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିବା ପ୍ରକୃତିର ଏହି ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରଥମ; ଏହା ଅବିବେକ ରୂପେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଏବଂ ଶେଷ ବିଳୟ ସମୟରେ, ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଲୟ ହୁଏ, ଏହା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଲୀଳା ମାତ୍ର । ଯାହାକୁ ଅପାର କାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ବ୍ରହ୍ମା, ପ୍ରକୃତି, ପ୍ରକୃତିର ମୂଳ—ଏହା ଆଦି, ମଧ୍ୟ, ଶେଷ ବିହୀନ, ଅସୀମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଶୁଧ୍ଧ, ଗଭୀର ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ, ଆତ୍ମା ସହିତ ଏକତ୍ରିତ । ଏହା ଉତ୍ପାଦକ ସ୍ୱଭାବ ଓ ରଜୋଗୁଣର ପ୍ରଭାବରେ ବିଶ୍ୱର ବୃଦ୍ଧି ଓ ପ୍ରସାରଣର କାରଣ; ଆରମ୍ଭରେ ଏହି ଅଷ୍ଟ ପରିଣାମ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି, ଶେଷରେ ପୁଣି ଲୟ କରେ । ପ୍ରକୃତି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କାରଣମାନଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ପୁନଃ କ୍ରିୟା ସମସ୍ତେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଯାହାର ମହିମା ପ୍ରକୃତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି । ଏବେ ମୋତେ ସମସ୍ତ ମନୁମାନେ ଓ ବିଭିନ୍ନ କଳ୍ପ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପୁନଃସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ କୁହ ।