ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଆଦିରେ, ତିନୋଟି ମହାତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତତ୍ତ୍ୱ—ଏକ ଅନ୍ୟଅନ୍ୟରୁ ଉଦ୍ଭବିତ, ପରସ୍ପରକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ପରସ୍ପର ମାଧ୍ୟମରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ପରସ୍ପର ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ। କେବେ କେବେ ବ୍ରହ୍ମା, କେବେ ବିଷ୍ଣୁ, କେବେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ବା ଶାସନଶକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ପାଉ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ମୂଢ଼ମନ୍ତି ଲୋକେ ବିବାଦରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇ, ଏହି ଦେବତାମାନେକୁ ଅପବାଦ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ରୂପେ ଦାନବ ଓ ପିଶାଚରୂପେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ମହେଶ୍ୱର, ଯିଏ ତିନି ଗୁଣରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ, ଚାରିଟି ଆବିର୍ଭାବ ଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଧାର ଏବଂ ସମସ୍ତ ସ୍ଥିତିର ଶକ୍ତିର ମୂଳକାରଣ। ଏହି ଆତ୍ମା, ନିଜର ଲୀଳା ପାଇଁ ସଂସାର ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି, ସେ ପ୍ରକୃତି, ପୁରୁଷ ଏବଂ ବିଶ୍ୱ ଉପରେ ନାୟକ ଭାବେ ବିରାଜିତ। ସେଉଁଠି ଥିବା, ସମସ୍ତଠାରୁ ଉପରେ, ଶାଶ୍ୱତ, ଅଖଣ୍ଡ, ପରମେଶ୍ୱର—ସେଉଁଠି ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଧାର, ସାର ଏବଂ ଶାସକ। ଏହିପରି, ମହେଶ୍ୱର, ପ୍ରକୃତି, ପୁରୁଷ, ସଦାଶିବ, ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା—ସମସ୍ତେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଶିବଠାରୁ ଉଦ୍ଭବିତ। ପ୍ରଧାନରୁ ପ୍ରଥମେ ବୃଦ୍ଧି, କୀର୍ତ୍ତି, ବୁଦ୍ଧି ଓ ମହାତ୍ତ୍ୱ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା; ଏହି ମହାତ୍ତ୍ୱର ଚଞ୍ଚଳତାରୁ ତିନି ପ୍ରକାର ଅହଂକାର ଜନ୍ମ ନେଲା। ଅହଂକାରରୁ ତତ୍ତ୍ୱ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଉଦ୍ଭବିତ; ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଅଧିଷ୍ଠିତ ଅହଂକାରରୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି। ଏହି ସାତ୍ତ୍ୱିକ ସୃଷ୍ଟିକୁ ବୈକାରିକ କୁହାଯାଏ, ଯାହାରେ ଏକାସାଥିରେ ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପସ୍ଥିତ। ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଏକାଦଶ ଅଂଶ ହେଉଛି ମନ, ଯାହା ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ୱଭାବ ଧାରଣ କରିଥାଏ। ତମସ ଦ୍ୱାରା ଅଧିଷ୍ଠିତ ଅହଂକାରରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପାଞ୍ଚଭୂତ ତତ୍ତ୍ୱ ଉଦ୍ଭବିତ। ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରଥମ ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱ କୁହାଯାଏ; ଏଠାରୁ ଶବ୍ଦ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଏଠାରୁ ଆକାଶ ଉପଜେ। ଆକାଶରୁ ସ୍ପର୍ଶ ଓ ସ୍ପର୍ଶରୁ ବାୟୁ ଉପଜିଲା। ବାୟୁରୁ ରୂପ ଓ ରୂପରୁ ଅଗ୍ନି, ଅଗ୍ନିରୁ ରସ ଜନ୍ମ ନେଲା। ରସରୁ ଜଳ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା, ତାହାରୁ ଗନ୍ଧ ଆସିଲା, ଏବଂ ଗନ୍ଧରୁ ପୃଥିବୀ ଜନ୍ମ ନେଲା; ଏହି ଭୂତଗୁଡ଼ିକରୁ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜୀବ ଉଦ୍ଭବିତ। ପୁରୁଷର ଉପସ୍ଥିତି ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଦୟାରେ, ମହାତ୍ତ୍ୱରୁ ନିଜେ ନିଜେ ସମସ୍ତ ବିଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମିଶି, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉପଜାଇଥାଏ। ଏହି ଅଣ୍ଡରେ, ବ୍ରହ୍ମାର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଉପକରଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ଛେତ୍ରଜ୍ଞ, ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମା କୁହାଯାଏ, ତାହାରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ। ସେ ଦେହଧାରୀ, ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆଦି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ଉପଜିଲେ। ସେ ଭଗବାନଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟରେ ଚିହ୍ନିତ; ବୁଦ୍ଧି, ଯାହା ପୁଣ୍ୟ ଓ ଏଶ୍ୱର୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯଜ୍ଞରେ ଗର୍ବିତ ଲୋକ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମୀ ହେଉଛି। ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ସେ ଯାହା ଚାହାନ୍ତି, ମନରେ ଚିନ୍ତା କଲେ ତାହା ଉପଜାଏ; ସେ ନିଜର ଏକାଧିକ ଗୁଣ, ନିଜର ସ୍ୱଭାବ ଓ ନିଃସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି। ସେ ନିଜକୁ ତିନିଭାଗରେ ବିଭାଜିତ କରି, ତିନି ଲୋକରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ସେ ଏହି ତିନି ଉପାୟରେ ସୃଷ୍ଟି, ସଂହାର ଓ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଭାବେ ରହନ୍ତି। ଚାରି ମୁହ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ, ସମୟ ଭାବେ ସେ ଅନ୍ତକର୍ତ୍ତା; ହଜାର ମୁଣ୍ଡି ଥିବା ପୁରୁଷ ତିନି ଅବସ୍ଥାର ସ୍ୱୟଂଭୂ। ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜସ୍ ବ୍ରହ୍ମା, ସମୟ ଭାବେ ତମସ୍ ଓ ରଜସ୍; ବିଷ୍ଣୁ ରୂପେ କେବଳ ସତ୍ତ୍ୱ ଅଧିକାରୀ; ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଗୁଣ ତିନିପ୍ରକାର ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ସମୟ ଭାବେ ସଂହାର କରନ୍ତି; ପୁରୁଷ ଭାବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦାସୀନ; ପ୍ରଭୁଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ତିନିପ୍ରକାର। ଏହି ତିନିଭାଗ ବିଭାଜନ ଦ୍ୱାରା, ବ୍ରହ୍ମାକୁ ତିନି ଗୁଣ ଭିନ୍ନ କୁହାଯାଏ; ଚାରି ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ସେ ଚତୁର୍ମୁଖ ଅବତାର ଭାବେ ପରିଚିତ। ପ୍ରଥମ ଥିବାରୁ ସେ ଆଦିଦେବ, ଅଜ ଥିବାରୁ ଅଜ କୁହାଯାନ୍ତି; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ତେଣୁ ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମେରୁ ସେଉଁଠି ଅଣ୍ଡର ଖୋଲ, ଗର୍ଭର ଜଳ ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ତାହାର ଝିଲିକ। ସେଉଁଠି ଅଣ୍ଡ ଭିତରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ: ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତାରା, ଗ୍ରହ, ଓ ବାୟୁ। ଅଣ୍ଡଟି ବାହାରୁ ଦଶଗୁଣ ଅଧିକ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି; ଏହି ଜଳକୁ ଦଶଗୁଣ ଅଧିକ ଅଗ୍ନି ଘେରିଛି। ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ଦଶଗୁଣ ଅଧିକ ବାୟୁ ଘେରିଛି; ବାୟୁକୁ ଆକାଶ ଏବଂ ଆକାଶକୁ ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱ ଘେରିଛି। ପ୍ରଧାନକୁ ମହାତ୍ତ୍ୱ ଘେରିଛି, ତାହାକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଘେରିଛି; ଏପରି, ଅଣ୍ଡଟି ବାହାରୁ ସାତଟି ଆବରଣ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି। ଏହିପରି, ଆଠଟି ମୌଳିକ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ଯେଉଁମାନେ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ସଂହାର କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଏଭଳି, ଏକଅନ୍ୟଅନ୍ୟରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ, ପରସ୍ପରକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଯେପରି ଆମ୍ବା ତାଙ୍କ ପାଁଚଟି ଅଙ୍ଗକୁ ପ୍ରସାରି ଏବଂ ପୁଣି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଆକୁଞ୍ଚିତ କରେ, ଏପରି ଅବ୍ୟକ୍ତ ସମସ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, ପୁଣି ତାହାକୁ ନିଜରେ ଏକତ୍ର କରେ। ସମସ୍ତ କିଛି ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ତାହାର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଉଦ୍ଭବିତ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ପୁଣି ପ୍ରତିକ୍ରମାନୁସାରେ ଅବ୍ୟକ୍ତରେ ଲୟ ହୁଏ। ଗୁଣମାନେ କାଳର ପ୍ରଭାବରେ ଅସମ ବା ସମ ହୁଅନ୍ତି; ଯେତେବେଳେ ଗୁଣମାନେ ସମ ରହନ୍ତି, ତେବେ ପ୍ରଳୟ ଘଟେ, ଅସମ ହେଲେ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହି ଘନ ଅଣ୍ଡଟି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଗର୍ଭ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମହାକ୍ଷେତ୍ର; ବ୍ରହ୍ମାକୁ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ଜ୍ଞାତା କୁହାଯାଏ। ଏପରି ଅଣ୍ଡମାନେ, ଅସଂଖ୍ୟ ସଂଖ୍ୟାରେ, ସମସ୍ତଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱର ସର୍ବବ୍ୟାପୀତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା, ଉପର, ତଳ, ଓ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ।