ଏକ ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଏକ ସମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ, ତାଳମାଳ ହେବାର କୌଣସି ବିଭେଦ ନଥିଲା, ଅନ୍ଧକାର ସାରା ଜଗତକୁ ଆଛାଦିତ କରିଥିଲା। ଏକ ନି:ଶବ୍ଦ, ନି:ପବନ ସମୁଦ୍ରରେ କିଛି ଦେଖାଯାଉନଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଥିଲା, ଏକମାତ୍ର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ରାତିକୁ ଉପାସନା କରୁଥିଲେ, ସେ ମାହେଶ୍ଵରୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ରାତି ଶେଷ ହେଲା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କର ମାୟାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ ଉଭୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେମାନେ ଉତ୍ତେଜିତ କଲେ। ଏହା ପରେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ ଅପ୍ରକାଶ ରୁ ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ପ୍ରଳୟ ଘଟିବା ଲାଗିଲା। ସମସ୍ତ ଜଗତରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଅଲଗା, ଯାହାର ଏକ ଅଂଶ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଏବଂ ଏହାର ଅନେକ ଆଶା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, ତାଙ୍କୁ ମାର୍ଗ ଜ୍ଞାନୀମାନେ 'ମାର୍ଗର ପ୍ରଭୁ' ଏବଂ 'ଆତ୍ମା' ଭାବରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି। ପୁରୁଷ ନିର୍ମିତ ହେବା ପୂର୍ବରୁ, ଅପ୍ରକାଶରୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିକାର ତଥା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଏକ ପରେ ଏକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ବିକାରଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖି, ରୁଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଏହି ତିନି ଦେବତା ସମସ୍ତ କାରଣର ମୂଳ ହେଲେ। ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ଯାଉଛି, ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ସେ ସଦା ପ୍ରଭୁ ଏବଂ ଅଣିମା ମତିକି ଅତିପ୍ରାକ୍ରୁତିକ ଶକ୍ତିର ଅଧିକାରୀ। ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ପ୍ରଳୟ ଏହି ତିନି କାର୍ଯ୍ୟରେ ମାହେଶ୍ଵର ତାଙ୍କର ଶାସନ ଏବଂ କୃପା ଦେଇଥିଲେ। ଏକ କଳ୍ପର ଶେଷରେ, ତିନି ଦେବତାଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଦେଖି, ପ୍ରଭୁ ତିନି ଜଣଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ପ୍ରଳୟ ଦାୟିତ୍ୱ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଲେ। ଏହି ତିନି ଜଣ ଏକାଉଁଠୁ ଏକାଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ପ୍ରତିପାଳିତ, ବୃଦ୍ଧି ଓ ଏକାଉଁଠୁ ଏକାଉଁଠୁ ନିଷ୍ଠାବାନ୍। କେବେ କେବେ ବ୍ରହ୍ମା, କେବେ ବିଷ୍ଣୁ, କେବେ ବି ରୁଦ୍ର ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହାରେ ତାଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା କିମ୍ବା ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏନାହିଁ। ବିବାଦରେ ଲଗିଥିବା ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉପେକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଏମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ରାକ୍ଷସ ଓ ପିଶାଚ ହେଇଯାନ୍ତି। ମାହେଶ୍ଵର, ତିନି ଗୁଣରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ, ଚାରି ମୂର୍ତିର ଅଧିକାରୀ, ସମସ୍ତର ଆଧାର ଏବଂ ଶକ୍ତିର ଉତ୍ପାଦନ କାରଣ। ଏହି ଆତ୍ମା, ଲୀଳା ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି, ସେ ପ୍ରକୃତି, ପୁରୁଷ ଏବଂ ବିଶ୍ୱର ଉପରେ ପ୍ରଭୁ ଭାବରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଅଖଣ୍ଡ, ଅନନ୍ତ ପ୍ରଭୁ—ସେ ଏକାଉଁଠି ସମସ୍ତର ଆଧାର, ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ଶାସକ। ଏହି ପ୍ରଭୁ ଠାରୁ ମାହେଶ୍ଵର, ପ୍ରକୃତି, ପୁରୁଷ, ସଦାଶିବ, ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ। ପ୍ରଧାନ ଠାରୁ ପ୍ରଥମେ ବୃଦ୍ଧି, କୀର୍ତି, ବୁଦ୍ଧି ଓ ମହାତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ମହାତତ୍ତ୍ୱର ଉତ୍ତେଜନାରୁ ତିନି ପ୍ରକାରର ଅହଂକାର ଜନ୍ମ ନେଲା। ଅହଂକାର ଠାରୁ ତତ୍ତ୍ୱ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଅହଂକାରରୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରକାର ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ଏହି ସାତ୍ତ୍ୱିକ ସୃଷ୍ଟି, ଯାହାକୁ ବୈକାରିକ କୁହାଯାଏ, ଏକ ସାଥିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା—ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ। ଏକାଦଶ ମନ, ନିଜ ଗୁଣ ସହିତ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବରେ ଥିଲା; ତମସ ଦ୍ୱାରା ଅହଂକାରରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରାଧାନିକ ତତ୍ତ୍ୱ ହେବାରୁ ଏହାକୁ ପ୍ରାଧାନିକ କୁହାଯାଏ; ଏହାରୁ କେବଳ ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ ଏହାରୁ ଆକାଶ ଜନ୍ମ ନେଲା। ଆକାଶରୁ ସ୍ପର୍ଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସ୍ପର୍ଶରୁ ବାୟୁ; ବାୟୁରୁ ରୂପ; ରୂପରୁ ଅଗ୍ନି; ଅଗ୍ନିରୁ ରସ; ରସରୁ ଜଳ; ଜଳରୁ ଗନ୍ଧ; ଗନ୍ଧରୁ ପୃଥିବୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ପୁରୁଷର ଉପସ୍ଥିତି ଏବଂ ଅପ୍ରକାଶର କୃପାରୁ, ମହାତତ୍ତ୍ୱ ଠାରୁ ବିଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଏକାଉଁଠି ମିଶି କୋସ୍ତା ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ। ଏହି କୋସ୍ତା ଭିତରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଉପକରଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ତାହା ପରେ 'କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ' ବ୍ରହ୍ମା ବଡ଼ ହେଲେ। ସେ ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିବା ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ, ସେ ପ୍ରାଣୀଗୁଡ଼ିକର ଆଦି ସୃଷ୍ଟା, ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ପ୍ରଭୁଙ୍କର ମୂର୍ତି ଜ୍ଞାନ ଓ ବିରାଗର ସୂଚନା ଦେଇଥିଲା; ଏହାର ବୁଦ୍ଧି ଧର୍ମ ଓ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଏହା 'ବ୍ରାହ୍ମୀ' ଭାବରେ ଯଜ୍ଞରେ ଗର୍ବିତ। ଅପ୍ରକାଶରୁ, ଯାହାକୁ ସେ ମନରେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, ସେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ପ୍ରଭୁ ହେବାରୁ, ସେ ଏହାକୁ ତିନି ଗୁଣ, ନିର୍ଭରତା ଓ ନିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଦ୍ୱାରା ରୂପାନ୍ତର କରନ୍ତି। ସେ ନିଜକୁ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭଜି, ତିନି ଲୋକରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ସେ ସୃଷ୍ଟି, ବିନାଶ ଓ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି, ଏହି ତିନି ଭାଗ ଦ୍ୱାରା ନିଜେ। ଚାରି ମୁଖ ଭାବରେ ସେ ବ୍ରହ୍ମା, କାଳ ଭାବରେ 'ସମ୍ପାଦକ'; ହଜାର ମୁଣ୍ଡି ସହିତ ପୁରୁଷ ହେଉଛନ୍ତି ସ୍ୱୟଂଭୁ, ତିନି ଅବସ୍ଥାରେ। ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜସ ବ୍ରହ୍ମା; କାଳରେ ତମସ ଓ ରଜସ; ବିଷ୍ଣୁର ରୂପରେ କେବଳ ସତ୍ତ୍ୱ; ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି ତିନି ଭାଗରେ। ବ୍ରହ୍ମା ଭାବରେ ସେ ଲୋକ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; କାଳ ଭାବରେ ସେ ଏହାକୁ ରିଖ୍ୟା କରନ୍ତି; ପୁରୁଷ ଭାବରେ ସେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଉଦାସୀନ; ପ୍ରଭୁଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ତିନି ଭାଗରେ। ଏହି ତିନି ଭାଗ ଭାବରେ ବ୍ରହ୍ମାକୁ 'ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମକ' କୁହାଯାଏ; ଚାରି ଭାଗରେ ଚାରି ମୂର୍ତିର ନାମରେ ପରିଚିତ। ପ୍ରଥମ ହେବାରୁ ସେ 'ଆଦିଦେବ', ଅଜନ୍ମ ହେବାରୁ 'ଅଜ' ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ସୁରକ୍ଷା କରିବାରୁ 'ପ୍ରଜାପତି' ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ମେରୁ ସେ କୋସ୍ତାର ଖୋଳ, ଜଳ ଗର୍ଭର ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼ ତାଙ୍କର ଅଂଶ। ଏହି କୋସ୍ତା ଭିତରେ ଏହି ଲୋକଗୁଡ଼ିକ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ବିଶ୍ୱର ସମସ୍ତ: ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତାରା, ଗ୍ରହ ଓ ବାୟୁ।