ଏହି ସଂସାରର ଉତ୍ପତ୍ତି, ରକ୍ଷା ଏବଂ ସଂହାର ପଛରେ ଏକ ଚେତନ, ସମର୍ଥ ଏବଂ ନିର୍ବନ୍ଧନ କାରଣ ଦରକାର। ଏହି ସଂସାର ଅନେକ ଅଂଶରେ ଗଠିତ ଏବଂ କୌଣସି କ୍ରିୟା ଏକ କର୍ତ୍ତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଏହି କ୍ରମରେ, ଯିଏ ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସ୍ୱାଧୀନ, ସମସ୍ତକୁ ଜାଣିଥିବା, ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ନଥିବା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାସନଶକ୍ତିର ଧାରକ—ସେ ଏକମାତ୍ର ଏହି ସଂସାରର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ମହାଦେଵ, ପରମେଶ୍ୱର। ସେ ହିଁ ସବୁକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ସଂହାର କରନ୍ତି, ଏହି କ୍ରମ ଏକଦମ ପ୍ରକଟ। ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱର ରୂପାନ୍ତର ଓ ପୁରୁଷ ତତ୍ତ୍ୱର କ୍ରିୟା—ସବୁ କିଛି ସେଇ ସତ୍ୟବାନଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ହୁଏ। ଏହି ଚିରସ୍ଥାୟୀ ନିଷ୍କର୍ଷ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମନରେ ବସିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଅଲ୍ପବୁଦ୍ଧି ଲୋକ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱରେ ଭିତି କରି କିଛି କରିନାହାନ୍ତି। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରୁ ମହାପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସବୁ କିଛି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶତ ଦେବବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାଏ। ଏହି ସମୟକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପରମ ଆୟୁଷ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଥିରୁ ଏକ ଅର୍ଦ୍ଧାଂଶ 'ପରାର୍ଧ' ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଦୁଇଟି ପରାର୍ଧ ଶେଷରେ, ପ୍ରଳୟ ଆସିଲେ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମାର ଫଳରୂପେ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ରହିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଆତ୍ମାରେ ବିଲୀନ ହୁଏ ଏବଂ ରୂପାନ୍ତର ବନ୍ଦ ହୁଏ, ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ ଏକ ଅବସ୍ଥାରେ ଏକାଠି ରହନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇ, ଅନ୍ଧକାର ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ, ସମ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଅନ୍ତହୀନ ଭାବେ ଏକାଠି ମିଶି ରହନ୍ତି, କୌଣସି ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ନଥାଏ। ଏହି ସମୟରେ, ଗୁଣମାନ୍ୟର ସମ୍ୟବସ୍ଥାରେ, କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ନଥିବା, ଅନ୍ଧକାର ବ୍ୟାପ୍ତ ଥାଏ, ଏକ ନିର୍ବାତ ଓ ଶାନ୍ତ ସମୁଦ୍ରରେ କିଛି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ସଂସାର ଅପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ରହେ, ସେଠାରେ ଏକମାତ୍ର ପରମେଶ୍ୱର ଅଛନ୍ତି, ସେ ଏହି ଦୀର୍ଘ ରାତିରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପାସ୍ୟା, ପରମ ମାହେଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ପରେ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ରାତି ଶେଷ ହେଉଛି, ପରମେଶ୍ୱର ନିଜର ମାୟାଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ପୁନର୍ବାର ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବିନାଶ ଚକ୍ର ଚାଲିଥାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଏବଂ ତାହାର ଅସୀମ ଇଚ୍ଛା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଯାହାଙ୍କ ଏକ ଶକ୍ତିର ଅଂଶରେ ବିଲୀନ, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ସ୍ଥିତ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ପଥର ନାୟକ ଓ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ। ପୁରୁଷ ଉପସ୍ଥାପିତ ହେବା ପୂର୍ବରୁ, ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନ, ବିଶେଷ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ସହିତ ଏକ ପରେ ଏକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ରୂପାନ୍ତର ମାଧ୍ୟମରେ, ରୁଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ବ୍ରହ୍ମା—ଏହି ତିନି ଦେବତା ସମସ୍ତ ବିଷୟର କାରଣ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କର ଅବିରୋଧ୍ୟ ଶକ୍ତି ଅଛି, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ତୁଳନାହୀନ ଜ୍ଞାନ, ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଅଧିପତ୍ୟ ଏବଂ ଅଣିମା ଆଦି ଅଲୌକିକ ଶକ୍ତି ସମ୍ପନ୍ନ। ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାର—ଏହି ତିନି କାର୍ଯ୍ୟରେ ମହେଶ୍ୱର ତାଙ୍କ ଶାସନଶକ୍ତି ସହ କାରଣ ଓ ଦାତା ଭାବେ ଅଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ କଳ୍ପ ଶେଷରେ, ଏହି ତିନି ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା ଓ ମନୋଭ୍ରମରୁ, ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ ତିନି ଅଲଗା ଭୂମିକା ଦେଇଥିଲେ—ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାର। ଏହି ତିନି ଏକାଉଠି ଉତ୍ପନ୍ନ, ପରସ୍ପରକୁ ପାଳନ କରନ୍ତି, ବୃଦ୍ଧି କରନ୍ତି ଓ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି। କେବେ ବ୍ରହ୍ମା, କେବେ ବିଷ୍ଣୁ, କେବେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏଥିରେ କାହାର ମହତ୍ତ୍ୱ ବଢ଼ି ଯାଏ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟାୟ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭୂତ ପିଶାଚ ହୁଅନ୍ତି। ମହେଶ୍ୱର ତିନି ଗୁଣ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ଅଛନ୍ତି, ଚାରି ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟର ଆଧାର ଓ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣ। ଏହି ଆତ୍ମା, ଲୀଳାବଶତଃ, ସଂସାର ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରକୃତି, ପୁରୁଷ ଓ ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରଭୁ ଭାବେ ବିରାଜିତ। ଯିଏ ସମସ୍ତ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ, ଚିରନ୍ତନ, ଅଖଣ୍ଡ, ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର—ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଆଧାର, ସାର ଓ ଶାସକ। ଏହିପରି, ମହେଶ୍ୱର, ପ୍ରକୃତି, ପୁରୁଷ, ସଦାଶିବ, ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା—ସମସ୍ତେ ଶିବଙ୍କୁ ଆଧାର କରି ଉତ୍ପନ୍ନ। ପ୍ରଧାନରୁ ପ୍ରଥମେ ବୃଦ୍ଧି, କୀର୍ତ୍ତି, ବୁଦ୍ଧି ଓ ମହତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ମହତ୍ତ୍ୱର ଉତ୍ପ୍ରେରଣରୁ ତିନି ପ୍ରକାରର ଅହଂକାର ଜନ୍ମ ନେଲା। ଏହି ଅହଂକାରରୁ ପଞ୍ଚ ଭୂତ, ତନ୍ମାତ୍ରା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ଅଧିକ୍ୟ ଥିବା ଅହଂକାରରୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଶୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହି ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଶୃଷ୍ଟିକୁ ବୈକାରିକ କୁହାଯାଏ, ଯାହାରୁ ପଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଏକାସାଥି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏକାଦଶ ହେଉଛି ମନ, ଯାହା ନିଜ ଗୁଣରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରିଥାଏ; ତମୋଗୁଣ ଅଧିକ୍ୟ ଅହଂକାରରୁ ତନ୍ମାତ୍ରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପ୍ରଥମ ଭୂତ ଥିବା ସେହି ତନ୍ମାତ୍ରାକୁ ପ୍ରାଧାନିକ ଭୂତ କୁହାଯାଏ; ଏଠାରୁ ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାରୁ ଆକାଶ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଆକାଶରୁ ସ୍ପର୍ଶ, ସ୍ପର୍ଶରୁ ବାୟୁ, ବାୟୁରୁ ରୂପ, ରୂପରୁ ଅଗ୍ନି, ଅଗ୍ନିରୁ ରସ, ରସରୁ ଜଳ, ଜଳରୁ ଗନ୍ଧ ଏବଂ ଗନ୍ଧରୁ ପୃଥିବୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ଭୂତମାନେ ଦ୍ୱାରା ସକଳ ଚରାଚର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ପୁରୁଷର ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତର କୃପାରୁ, ମହତ୍ତ୍ୱରୁ ବିଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଏକାଠି ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି। ଏହି ଅଣ୍ଡର ଭିତରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଉପକରଣ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ତାହାଠାରେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ନାମକ ବ୍ରହ୍ମା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ। ସେ ଦେହଧାରୀ, ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ; ସେ ଜନସ୍ରଷ୍ଟିର ଆଦିକର୍ତ୍ତା, ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚିହ୍ନ ଜ୍ଞାନ ଓ ବିରାଗରେ ପ୍ରକଟ; ବୁଦ୍ଧି ଧର୍ମ ଓ ଆଧିପତ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଏହା ବ୍ରାହ୍ମୀ ଭାବେ ଯଜ୍ଞର ଗର୍ବିତଙ୍କ ପାଇଁ।