ଏକ ଦିନ ବିଦ୍ୱାନ ଋଷିମାନେ ଜନମାନସଙ୍ଗରେ ଦିବ୍ୟ କାଳର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଶିଖାଇଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, ଦିବ୍ୟ ଏକ ବର୍ଷ ମାନବର ୩୬୦ ବର୍ଷ ସମାନ। ଏହି ଦିବ୍ୟ କାଳ ମାନେ ଅନୁସାରେ ଯୁଗର ଗଣନା ହୁଏ। ଭାରତ ଭୂମିରେ ଚାରି ଯୁଗ ଅଛି—ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଋଷିମାନେ ଜାଣିଛନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ କୃତ ଯୁଗ, ପରେ ତ୍ରେତା, ତାପରେ ଦ୍ୱାପର, ଶେଷରେ କଳି—ଏହି ଚାରି ଯୁଗ ଏକାଠି ଥାଆନ୍ତି। କୃତ ଯୁଗ ଦିବ୍ୟ କାଳରେ ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷ ଲମ୍ବା, ଏହାର ପ୍ରଭାତ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା ଶତାଧିକ ବର୍ଷ, ଏବଂ ତ୍ୱିଲାଇଟ୍ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି। ଅନ୍ୟ ତିନି ଯୁଗରେ, ପ୍ରଭାତ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା ସହିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ କମ୍ ଲମ୍ବା, ତାହାର ଶତ ଓ ହଜାର ଅନୁସାରେ ହୁଏ। ଏଭଳି, ଚାରି ଯୁଗ ଏକାଠି ଦିବ୍ୟ ୧୨,୦୦୦ ବର୍ଷ ହୁଏ। ଏହି ଚାରି ଯୁଗର ଏକ ହଜାର ଚକ୍ରକୁ କଳ୍ପ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ୱନ୍ତରାରେ ଏପରି ୭୧ ଚାରି-ଯୁଗ ଚକ୍ର ଥାଆନ୍ତି; ଏକ କଳ୍ପରେ ଚ୦ଦ ମନୁଙ୍କର ଏପରି ଚକ୍ର ହୁଏ। ଏହି ଅନୁକ୍ରମରେ ଶତାଧିକ ଓ ହଜାରାଧିକ କଳ୍ପ ଓ ମନ୍ୱନ୍ତରା, ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେ, ସମସ୍ତେ ଗତି ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ଏମିତି ଅନନ୍ତ ଓ ଅଜ୍ଞାତ ହେବାରୁ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ନନା କରିବା ଅସମ୍ଭବ। କଳ୍ପକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନ କୁହାଯାଏ, ଯିଁଉଁ ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି; ଏଠାରେ ଏକ ହଜାର କଳ୍ପ ଏକ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବର୍ଷ କୁହାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଯୁଗ ଆଠ ହଜାର ବର୍ଷ ହୁଏ; ଏପରି ଏକ ହଜାର ଯୁଗ ଏକ ସବନା ହୁଏ। ଏକ ହଜାର ସବନାକୁ ତିନି ଗୁଣା ଏବଂ ତିନି ଗୁଣା ପୁନଃ ଗଣନା କରାଯାଏ, ଏହି ହିଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କାଳ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନରେ ଚ୦ଦ ଇନ୍ଦ୍ର ପରିବର୍ତନ ହୁଏ; ଏକ ମାସରେ ଚାରି ଗୁଣା ବିଶ୍ ଏବଂ ଶତାଧିକ। ଏକ ବର୍ଷରେ ପାଞ୍ଚ ହଜାର ଚଉଠି, ଏବଂ ଜୀବନକାଳରେ ଚାଳିଶ ହଜାର ଓ ପାଞ୍ଚ ଲକ୍ଷ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନ ହିଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିନ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିନ ହିଁ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦିନ; ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦିନ ହିଁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଦିନ। ଏହି ଗଣନା ଶିବ ଓ ସଦାଶିବଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସିଧାସିଧି ଲାଗୁ ହୁଏ—ଚାଳିଶ ହଜାର ଓ ପାଞ୍ଚ ଲକ୍ଷ ଜୀବନକାଳ। ଯିଁଉଁଙ୍କର ଦିନ ନାହିଁ, ସୃଷ୍ଟିକୁ ତାଙ୍କର ଦିନ ଓ ପ୍ରଳୟକୁ ତାଙ୍କର ରାତି କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଦିନ ଓ ରାତି ନାହିଁ—ଏହିପରି ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଏହି ଉପମା ଏହି ଲୋକମାନଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଛି—ଜୀବ, ତାଙ୍କର ନାୟକ, ତାଙ୍କର ଆକୃତି, ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ତାଙ୍କର ବିଷୟ, ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ, ତତ୍ତ୍ୱର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଓ ବୁଦ୍ଧି, ତାଙ୍କର ଅଧିପତି ଦେବତା ସହିତ—ଏହି ସମସ୍ତେ ଜ୍ଞାନୀ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦିନରେ ଅବିକଳ ରହନ୍ତି; ଦିନ ଶେଷରେ ଏମାନେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି, ଓ ରାତି ଶେଷରେ ପୁନଃ ବିଶ୍ୱର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆତ୍ମା ମହାଶଙ୍କରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି କ୍ରିୟା, କାଳ, ଓ ପ୍ରକୃତି; ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ ସମସ୍ତ ଚଳେ, ଏହାକୁ କେହି ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ପ୍ରଶ୍ନ ହୁଏ—ପରମେଶ୍ୱର କିପରି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, ପୁନଃ ଲୟ କରି, ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୀଳା କରନ୍ତି? କିଏ ପ୍ରଥମେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା? କିଏ ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି? କିଏ ସମସ୍ତକୁ ଗ୍ରସ୍ତ କରନ୍ତି, ଯାହାର ପେଟ ବିଶାଳ? ପ୍ରଥମେ ଶକ୍ତି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଶାନ୍ତିର ପରେ ମାୟା, ତାପରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଏହି ସବୁ ଶିବଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ଶକ୍ତିରୁ ଶାନ୍ତିର ପରେ ଶାନ୍ତି ଅବସ୍ଥା ଆସି, ତାପରେ ଜ୍ଞାନ ଅବସ୍ଥା, ଏବଂ ତାହାରୁ ଆଧାର ଅବସ୍ଥା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଆଧାରରୁ ଲୟ ଅବସ୍ଥା ଅନୁକ୍ରମରେ ଆସିଥାଏ; ଏହିପରି, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ପ୍ରକୃତି ଅନୁସାରେ ଏମାନେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ବିପରୀତ କ୍ରମରେ ଲୟ ହୁଏ। ପଞ୍ଚ ଧାରା ଅନୁସାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ମନ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ପଞ୍ଚ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ; ଅବ୍ୟକ୍ତ କାରଣ ସ୍ୱୟଂ ସ୍ଥିତି ନେଇଛି, ଏହା ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଏହି ଅବ୍ୟକ୍ତ ମହାତତ୍ତ୍ୱରୁ ବିଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ତଥାପି, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଆତ୍ମା ଦୁହିଁଉ କୌଣସି କ୍ରିୟା କରନ୍ତି ନାହିଁ। ପ୍ରକୃତି ଜଡ ଓ ପୁରୁଷ ଅଜ୍ଞାନୀ, ଏହି ମହାତତ୍ତ୍ୱରୁ ଅଣୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଅଚେତନ। କୌଣସି କ୍ରିୟା ପାଇଁ ଜ୍ଞାନୀ କାରଣ ଆବଶ୍ୟକ; ବିଶ୍ୱ ଏକ ଫଳ, ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ଏହା କାରଣ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଏହିପରି, ଯିଁଉଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର, ସମସ୍ତ କ୍ଷମା, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାସନ ଦେଇଥିବା—ସେଉଁଁ ହିଁ ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ମହାଦେବ, ପରମେଶ୍ୱର; ସେଉଁଁ ହିଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି ଓ ଲୟ କରନ୍ତି, ଏହି ଅନୁକ୍ରମ ସ୍ପଷ୍ଟ। ମୁଖ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱର ପରିଣାମ ଓ ପୁରୁଷର କ୍ରିୟା—ସମସ୍ତେ ସତ୍ୟବାନଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ହୁଏ। ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ନିଷ୍କର୍ଷ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମନରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଅବିଜ୍ଞାନୀ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ଭରସା କରି କ୍ରିୟା କରନ୍ତି ନାହିଁ। ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭରୁ ମହାପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ସମସ୍ତ ଏକ ଶତ ଦିବ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଟିକି ଥାଏ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆୟୁ କୁହାଯାଏ; ଏହାର ଅର୍ଧାକୁ 'ପରାର୍ଧ' କୁହାଯାଏ। ଦୁଇ ପରାର୍ଧ ଶେଷରେ ପ୍ରଳୟ ଆସିଲେ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଆତ୍ମାର ଫଳ ନେଇ ସ୍ୱୟଂ ମଧ୍ୟରେ ରହିଯାଏ। ଅବ୍ୟକ୍ତ ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥିତି ନେଇଲେ ଓ ପରିଣାମ ଲୟ ହେଲେ, ମୁଖ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ପୁରୁଷ ଏକାଠି ସମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇ—ଅନ୍ଧକାର ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ—ସମତାରେ ରହନ୍ତି, ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ନାହିଁ, ପରସ୍ପର ଗୁଥି ଏବଂ ଅନନ୍ତ।