ପ୍ରଭୁ ସଂସାରରେ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ମିଶାନ୍ତି ଓ ଭିନ୍ନ କରନ୍ତି, ସେ ଲୋକମାନଙ୍କ ଜୀବନରେ ସୁଖଦ ଓ ଦୁଃଖଦ, ଆଶାଉପେକ୍ଷିତ ଓ ଅପେକ୍ଷାହୀନ ଘଟଣା ଦ୍ୱାରା ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଏକ ଦିନ ଯେଉଁବେଳେ କିଏ ଦୁଃଖ ପାଉଛି, ତାହା ସମୟରେ ଅନ୍ୟ କିଏ ସୁଖରେ ଅଛି; ଦେଖ, ସମୟର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଯାହାର ସ୍ଵଭାବ ବୁଝିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର। ଯେଉଁଠି ଯୁବକ ବୃଦ୍ଧ ହେଉଛି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୁର୍ବଳ ହେଉଛି, ସମୃଦ୍ଧ ଲୋକ ଦରିଦ୍ର ହେଉଛି—ଏହି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଘଟଣା ସମୟର ଅଜବ ଚାଳ। ଉଚ୍ଚ ଜନ୍ମ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର, ଶକ୍ତି, ଦକ୍ଷତା—କିଛି ଏକା ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ, କାରଣ ସମୟକୁ କେହି ଅଟକାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ସେଇ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁମାନେ ସମୃଦ୍ଧ, ଦାନଶୀଳ, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ଗୀତରେ ଆବୃତ, ଓ ଦରିଦ୍ର ଲୋକମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଖାଦ୍ୟରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି—ସମୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମଭାବରେ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। ଔଷଧ ଓ ରସାୟନ ଠିକ୍ ଭାବରେ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ ମଧ୍ୟ ସମୟ ହେଲେ ଫଳ ଦେଉନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଯଦି ଠିକ୍ ସମୟରେ ଉପଯୋଗ କରାଯାଏ, ତେବେ ଶୀଘ୍ର ଫଳ ଓ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ। କେହି ତାଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ପୂର୍ବରୁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନାହିଁ, କେହି ସମୟ ପୂର୍ବରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଉନାହିଁ, କେହି ସମୟ ପୂର୍ବରୁ ସୁଖୀ ଅଥବା ଦୁଃଖୀ ହେଉନାହିଁ—କିଛି ଅପସମୟରେ ଘଟେ ନାହିଁ। ସମୟ ଦ୍ୱାରା ପବନ ଶୀତଳ ହୁଏ, ସମୟ ଦ୍ୱାରା ବଦଳରୁ ବର୍ଷା ହୁଏ, ସମୟ ଦ୍ୱାରା ଉଷ୍ମା ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସମୟ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଫଳ ପାଏ। ସମୟ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱର କାରଣ; ସମୟ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ନ ଉପଜେ, ସମୟ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ସମୟ ଦ୍ୱାରା ଜଗତ ପୁନଃ ଉତ୍ଥାନ ହୁଏ। ଏଭଳି, ଯେଉଁମାନେ ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟକୁ ସମୟ ଭାବେ ବୁଝିପାରନ୍ତି, ସମୟର ଆତ୍ମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମୟର ପରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି। ଏହିପରି ଶିବଙ୍କୁ, ସମସ୍ତରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ ନାହିଁ, ସମୟ ନାହିଁ, ପୁରୁଷ, ପ୍ରକୃତି, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ନୁହଁ—ଅନେକ ଚମତ୍କାର ରୂପରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିବା ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି। ଏବେ ଏହି ସମୟରେ ଜୀବନର ଅବଧି କିପରି ମାପାଯାଏ? ସମୟର ଶେଷ ସୀମା କଣ, ଯାହାକୁ ଗଣାଯାଏ ଓ ମାପାଯାଏ? ଏଠାରେ, ଜୀବନର ପ୍ରଥମ ଏକକ ହେଉଛି "ନିମେଷ", ଅର୍ଥାତ୍ ଚକ୍ଷୁର ଏକ ଝପକା; ସମୟର ସୀମା ଜନାଯାଏ ଶାନ୍ତିର ପରେ ଅବସ୍ଥା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ଏକ "ନିମେଷ" ହେଉଛି ଚକ୍ଷୁ ପଟିବା; ପନ୍ଦରଟି ନିମେଷ ଏକ "କାଷ୍ଠା" ହୁଏ। ତିରିଶି କାଷ୍ଠା ଏକ "କଳା", ତିରିଶି କଳା ଏକ "ମୁହୂର୍ତ୍ତ", ତିରିଶି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଏକ ଦିନ ଓ ରାତି ହୁଏ। ଏକ ମାସ ହେଉଛି ଦୁଇ ଏକପକ୍ଷର ତିରିଶି ଦିନ ଓ ରାତି। ପିତୃମାନେ ଦିନ ଓ ରାତି ଭାବେ ଏକ ମାସ, ଯାହାର ଦ୍ୱିପକ୍ଷ ଅଛି। ଏଉଠି ଛଅ ମାସ ଏକ ଅୟନ, ଦୁଇ ଅୟନ ଏକ ବର୍ଷ, ଏହି ଭୂଲୋକର ମାନବ ବର୍ଷ ଏଭଳି ମାନାଯାଏ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଦିନ ଓ ରାତି ପ୍ରମାଣ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ: ଦକ୍ଷିଣାୟନ ହେଉଛି ଦିବ୍ୟ ରାତି, ଉତ୍ତରାୟନ ହେଉଛି ଦିବ୍ୟ ଦିନ। ଦିବ୍ୟ ମାସ ହେଉଛି ତିରିଶି ଦିନ ଓ ରାତି; ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ହେଉଛି ଏହିପରି ଦ୍ୱାଦଶ ମାସ। ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ହେଉଛି ତିନି ସଂଖ୍ୟା ଶତ ଷଠି ମାନବ ବର୍ଷ, ଏହିପରି ଲୋକମାନେ ଜାଣନ୍ତି। ଏହି ଦିବ୍ୟ ମାନା ଅନୁଯାୟୀ, ଯୁଗର ଗଣନା ହୁଏ; ଋଷିମାନେ ଭାରତ ଭୂମିରେ ଚାରି ଯୁଗ ଅଛି ଜଣାନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ "କୃତ" ଯୁଗ, ତାପରେ "ତ୍ରେତା", ତାପରେ "ଦ୍ୱାପର", ଶେଷରେ "କଳି"—ଏହି ଚାରି ଯୁଗ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ। "କୃତ" ଯୁଗ ହେଉଛି ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷ, ଉଷା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା ଶତ ଶତ ବର୍ଷ, ତ୍ୱିଲାଇଟ ଏହିପରି। ଅନ୍ୟ ତିନି ଯୁଗ, ଉଷା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା ସହିତ, ପ୍ରତି ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ କମ୍, ଶତ ଓ ହଜାର ଅନୁଯାୟୀ। ଏଭଳି, ଚାରି ଯୁଗ ମିଶି ଦ୍ୱାଦଶ ହଜାର (ଦିବ୍ୟ) ବର୍ଷ, ଏହି ଚାରି ଯୁଗର ଏକ ହଜାର ଚକ୍ରକୁ "କଳ୍ପ" କୁହାଯାଏ। ଏକ "ମନ୍ୱନ୍ତର" ହେଉଛି ଏହି ଚାରି ଯୁଗ ଚକ୍ରର ଏକାଉନ୍ ତିରିଶି ଏକକ; ଏକ କଳ୍ପରେ ଚୌଦ ମନୁଙ୍କ ଚକ୍ର ଅଛି। ଏହି ଅନୁକ୍ରମରେ, ଶତ ଏବଂ ହଜାର କଳ୍ପ ଓ ମନ୍ୱନ୍ତର, ଏବଂ ତାଙ୍କର ସନ୍ତତି ପରିଗତ ହୋଇଯାଇଛି। ଏଗୁଡିକୁ ଅନୁଭବ କରିବା ଓ ଗଣନା କରିବା ଅସମ୍ଭବ, କାରଣ ସେଗୁଡିକ ଅଜ୍ଞେୟ ଓ ଅନେକ। "କଳ୍ପ" କୁହାଯାଏ "ବ୍ରହ୍ମା"ଙ୍କ ଦିନ, ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମା ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଏଠି ଏକ ହଜାର କଳ୍ପ ଏକ ବ୍ରହ୍ମା ବର୍ଷ କୁହାଯାଏ। ଏଠି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଯୁଗ ହେଉଛି ଏଠି ଅଠ ହଜାର ବର୍ଷ; ଏକ ହଜାର ଏପରି ଯୁଗ ଏକ "ସବନ" ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ; ଏକ ହଜାର "ସବନ", ତିନି ଗୁଣା ଓ ତିନି ଗୁଣା ମିଶି ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅବଧି। ତାଙ୍କର ଦିନରେ ଚୌଦ ଇନ୍ଦ୍ର ପରିବା ହୁଏ; ଏକ ମାସରେ ଚାରି ଶତ ଏବଂ ଶତ ଦିନ; ଏକ ବର୍ଷରେ ପାଞ୍ଚ ହଜାର ଚଉଁଶି; ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଅବଧି ହେଉଛି ଚାଳିଶ ହଜାର ଓ ପାଞ୍ଚ ଶତ ହଜାର। ଏକ ବ୍ରହ୍ମା ଦିନ ହେଉଛି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିନ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିନ ହେଉଛି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦିନ; ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦିନ ହେଉଛି ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଦିନ। ଏହି ସଂଖ୍ୟା ଶିବ ଓ ସଦାଶିବଙ୍କୁ ଲାଗି ଏହିପରି ଅଛି—ଚାଳିଶ ହଜାର ଓ ପାଞ୍ଚ ଶତ ହଜାର ଜୀବନ ଅବଧି। ଯିଏ ଦିନ ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି ଦିନ, ପ୍ରଳୟ ହେଉଛି ରାତି; କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନ ଓ ରାତି ନାହିଁ—ଏହି ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଏହି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଳ୍ପନାତ୍ମକ ଭାବରେ ଦିଆଯାଇଛି, ଲୋକମାନଙ୍କ ଲାଗି; ଜୀବ, ତାଙ୍କ ନାୟକ, ତାଙ୍କ ରୂପ, ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ତାଙ୍କର ବିଷୟ, ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭୂତ, ଭୂତର କାରଣ, ବୁଦ୍ଧି, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦେବତା— ସମସ୍ତ ଏହି ଜନ୍ୟ ସମୟରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦିନରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖନ୍ତି; ଦିନ ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ରାତି ଶେଷରେ ପୁନଃ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉଦୟ ହୁଏ।