ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳରେ ଯିଏ ଅଛନ୍ତି, ସେ ହେଉଛନ୍ତି କାଳ—ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପ ଯାହା କାଷ୍ଠା, ନିମେଷ ଆଦି ସମୟର ବିଭାଗ ଦ୍ୱାରା ମାପାଯାଏ। ଏହି କାଳ ହେଉଛି ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ୍ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କର ପ୍ରଭାଶାଳୀ ଶକ୍ତି। ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଏହି ଅଦମ୍ୟ ଶକ୍ତି, ଯାହା ଆଦେଶର ଆକାର ନେଇଛି, ସମସ୍ତ ଚରାଚର, ଚଳନ ଓ ଅଚଳନ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। ଏହି କାଳ ରୂପୀ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଥିଲେଉ ମୁକ୍ତି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଅଂଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଏକ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରୁ ଚିଙ୍ଗାରି ଉଡ଼ିଯାଏ। ଏହି ଭାବରେ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ କାଳର ଶକ୍ତିକୁ ଅନୁଗତ, ବିଶ୍ୱ କାଳକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରେନାହିଁ। କାଳ ଶିବଙ୍କ ଅଧିନରେ ଅଟୁଟ, କିନ୍ତୁ ଶିବ କାଳର ଅଧିନରେ ନୁହନ୍ତି। ଏହି କାଳରେ ଶିବଙ୍କ ଅବିରୋଧ୍ୟ ଶକ୍ତି ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛି, ତେଣୁ କାଳର ସୀମା ପାରହେବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। କିଏ ଅପୂର୍ବ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କାଳକୁ ପାରହୋଇପାରିବ? କାଳ କରା କାର୍ଯ୍ୟକୁ କେହି ବାଟା ଦେଇପାରେନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ବିଜୟ କରି ଏକ ଛତା ତଳେ ରାଜ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କାଳର ସୀମାକୁ ଅଟିକରିପାରନ୍ତିନାହିଁ—ଏହା ଏପରି, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ତାହାର ସୀମା ଅଟିଯାଏନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ବଶ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କାଳକୁ ଜୟ କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ; ବରଂ, କାଳ ସେମାନଙ୍କୁ ବଶ କରେ। ଯେମିତି ଚିକିତ୍ସକମାନେ ଆୟୁର୍ବେଦ ଓ ରସାୟନ ଅଭ୍ୟାସ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅଟିପାରନ୍ତିନାହିଁ, କାଳ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଅପରାଜୟ। କେହି ତାଙ୍କର ଶ୍ରୀ, ରୂପ, ଚରିତ୍ର, ବଳ କିମ୍ବା ଉତ୍ତମ କୁଳ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିଥିବେ, କିନ୍ତୁ କାଳ ତାଙ୍କର ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଘଟାଏ। ପ୍ରଭୁ ସୁଖଦୁଃଖ, ଆଶାଅନାଶା, ଅପେକ୍ଷିତ ଓ ଅପେକ୍ଷାରହିତ ଘଟଣା ଦ୍ୱାରା ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କିମ୍ବା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରନ୍ତି। ଏକ ଲୋକ ଦୁଃଖୀ ଥିବା ବେଳେ, ଅନ୍ୟ ଜଣେ ସୁଖୀ ହୁଏ—ଏହି କାଳର ଅଦ୍ଭୁତ ଚମତ୍କାର ଦେଖ। ଯେଉଁଠାରେ ଯୁବକ ବୃଦ୍ଧ ହୁଏ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ, ଧନୀ ଦରିଦ୍ର ହୁଏ—ଏହି କାଳର ଚଳନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଚିତ୍ର। ଉତ୍ତମ କୁଳ, ଚରିତ୍ର, ବଳ କିମ୍ବା ଦକ୍ଷତା—ଏସବୁ ଯେପରି ହେଉ, କାଳ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ। ଯେଉଁମାନେ ନୃତ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ, ଦାନ ଓ ସମ୍ମାନରେ ଅନୁଗୃହୀତ, ଓ ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଭିକ୍ଷାରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି—କାଳ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଔଷଧ ଓ ରସାୟନ ଯଥାଯଥ ଦିଆଯିବା ସମୟରେ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଅସମୟରେ ନୁହେଁ। ସମୟ ଅନୁସାରେ ସଠିକ୍ ମିଳିଲେ, ଶୀଘ୍ର ସଫଳତା ଓ ସୁଖ ଆସେ। କେହି ତାଙ୍କର ସମୟ ପୂର୍ବରୁ ମୃତ୍ୟୁ ବା ଜନ୍ମ ହୁଏନାହିଁ, କେହି ପୂର୍ବରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବା ସୁଖୀ ହୁଏନାହିଁ—ସମୟ ପୂର୍ବରୁ କିଛି ଘଟେନାହିଁ। କାଳ ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ଶୀତଳ ହୁଏ, କାଳ ଦ୍ୱାରା ମେଘରୁ ବର୍ଷା ହୁଏ, କାଳ ଦ୍ୱାରା ତାପ ହ୍ରାସ ପାଏ, କାଳ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଧ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। କାଳ ସମସ୍ତ ଉପଦେୟ ଜିନିଷର କାରଣ, କାଳ ଦ୍ୱାରା ଧାନ ଉପଜେ, କାଳରେ ଧାନ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, କାଳ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜୀବ ନବୀନ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟତାକୁ କାଳ ଭାବେ ବୁଝିପାରେ, ସେ କାଳର ଆତ୍ମାକୁ ଅଟି ଯାଏ ଓ କାଳତୀତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦେଖିପାରେ। ସେଇ ପରମ ଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଉପରେ, ଯାହାଙ୍କର କୌଣସି କାଳ, ବନ୍ଧନ କିମ୍ବା ମୁକ୍ତି ନାହିଁ, ଯିଏ ପୁରୁଷ, ପ୍ରକୃତି ବା ବିଶ୍ୱ ନୁହନ୍ତି—ଯାହାଙ୍କର ରୂପ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ବିବିଧ। ଏବେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି, ଏହି କାଳରେ ଜୀବନର ଅୟୁ କେମିତି ମାପାଯାଏ? ଏହି କାଳର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୀମା କ'ଣ, ଯାହାକୁ ଗଣନା କରାଯାଏ? ଏଠାରେ ପ୍ରଥମ ଜୀବନର ଏକକ ହେଉଛି 'ନିମେଷ', ଅର୍ଥାତ୍ ଚକ୍ଷୁର ଏକ ଝପକା। କାଳର ସୀମା ଶାନ୍ତିତିତ୍ତ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗଣାଯାଏ। ଏକ 'ନିମେଷ' ହେଉଛି ଚକ୍ଷୁ ପଟଳ ମୁଦିବା, ପନ୍ଦରଟି ନିମେଷ ହେଉଛି ଏକ 'କାଷ୍ଠା'। ତିରିଶିଟି କାଷ୍ଠା ଏକ 'କଳା', ତିରିଶି କଳା ଏକ 'ମୁହୂର୍ତ୍ତ', ତିରିଶି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଏକ ଦିନ ଓ ରାତି। ଏହିପରି ତିରିଶି ଦିନ ଓ ରାତି ଏକ ମାସ ହୁଏ, ଯାହା ଦୁଇ ପକ୍ଷରେ ବିଭକ୍ତ। ପିତୃମାନଙ୍କର ଦିନ ଓ ରାତି ଏହି ଦୁଇ ପକ୍ଷରେ ଗଠିତ ଏକ ମାସ। ଏହି ମାସ ଦ୍ୱାରା ଛଅଟି ମାସ ଏକ ଅୟନ, ଦୁଇ ଅୟନ ଏକ ବର୍ଷ, ଏହିପରି ମାନବ ବର୍ଷ ଗଣାଯାଏ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଦିନ ଓ ରାତି ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ—ଦକ୍ଷିଣାୟନ ହେଉଛି ଦିବ୍ୟ ରାତି, ଉତ୍ତରାୟନ ହେଉଛି ଦିବ୍ୟ ଦିନ। ଦିବ୍ୟ ମାସ ହେଉଛି ତିରିଶି ଦିନ ଓ ରାତି, ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କର ବର୍ଷ ହେଉଛି ବାରଟି ଦିବ୍ୟ ମାସ। ଏକ ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ମାନବ ବର୍ଷ ତିନିଶଏ ଷାଠି (୩୬୦) ରେ ସମାନ, ଏହିପରି ଲୋକମାନେ ଜାଣନ୍ତି। ଏହି ଦିବ୍ୟ ମାପ ଦ୍ୱାରା ଯୁଗ ଗଣନା ହୁଏ; ଭାରତ ଭୂମିରେ ଚାରିଟି ଯୁଗ ଅଛି—ପ୍ରଥମେ କୃତ, ତାପରେ ତ୍ରେତା, ତାପରେ ଦ୍ୱାପର, ଏବଂ ଶେଷରେ କଳି। କୃତ ଯୁଗ ହେଉଛି ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷ, ଏହାର ଉଷା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା ଶତାଧିକ ବର୍ଷ ହୁଏ। ଅନ୍ୟ ତିନି ଯୁଗରେ, ଉଷା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା ସହିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ କମ୍, ଶତ ଓ ସହସ୍ର ଅନୁସାରେ। ଏହିପରି, ଚାରି ଯୁଗ ମିଶି ହେଉଛି ବାରିହଜାର (୧୨,୦୦୦) ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ, ଏବଂ ଏମିତି ହଜାର ଚାରି-ଯୁଗ ବିକଳ୍ପ ଏକ କଳ୍ପ। ଏକ ମନ୍ବନ୍ତର ହେଉଛି ଏକାଉଁସଠି (୭୧) ଚତୁର୍ୟୁଗ, ଏକ କଳ୍ପରେ ଚୌଦ ମନ୍ବନ୍ତର ହୁଏ। ଏହିପରି ଶତ ହଜାର କଳ୍ପ ଓ ମନ୍ବନ୍ତର ତାଙ୍କର ସନ୍ତତି ସହିତ ବିତିଯାଇଛି। ଏମିତି ଅସଂଖ୍ୟ ଓ ଅଜ୍ଞାତ କଳ୍ପ ଓ ମନ୍ବନ୍ତର ଅଛି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିସ୍ତାରରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଏକ 'କଳ୍ପ' ହେଉଛି ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ଦିନ, ଏବଂ ଏହିଠାରେ ହଜାର କଳ୍ପ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ବର୍ଷ। ଏହିପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଅପାର କାଳର ଅନୁଶାସନ ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଚଳିଛି—ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସତ୍ୟକୁ ବୁଝିଲେ ମାନବ କାଳତୀତ ଚେତନାକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରିବ।