ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ କହାଯାଉଛି — ମହାପୁରୁଷ ମୁନିମାନେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଓ ଦେବତାଙ୍କର କୃପାରେ ଜୀବନର ଚତୁର୍ ଆଶ୍ରମ ଉପରେ ଯାଇଥିବା, ପବିତ୍ର ଓ ପାପ ନାଶକ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିଥିଲେ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବେଦାନ୍ତ ରହସ୍ୟ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଶିଖାଯାଇଥିଲା, ଯାହାକୁ ମୁଁ ମୋର ଭାଗ୍ୟର ଦୟାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖରୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି। ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଜ୍ଞାନ କେହି ଅଶାନ୍ତ, ଦୁର୍ଚ୍ଚରିତ୍ର ପୁତ୍ର କିମ୍ବା ଅଯୋଗ୍ୟ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ମହାତ୍ମା ଭଗବାନ ପ୍ରତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତି ଧରିଥାନ୍ତି, ଏବଂ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଭଗବାନ ସମାନ ମାନନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଏହି ଅର୍ଥ ଖୋଲି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଦ୍ରୁତ ସାର ଶୁଣ — ଶିବ ଏକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା, ପ୍ରକୃତି ଓ ଆତ୍ମା ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଦେବତା। ସୃଷ୍ଟି କାଳରେ ସେ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ସବୁକୁ ଆପଣା ଭିତରେ ନେଇନ୍ତି। ସମୟରୁ ସବୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଏବଂ ସମୟରେ ସବୁ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; କିଛି ମଧ୍ୟ ସମୟରୁ ଅଲଗା ରହିପାରେନାହିଁ। ଏହି ବିଶ୍ୱ, ଏକ ଅନନ୍ତ ସଂସାର ଚକ୍ର, ଶିବଙ୍କ ଭିତରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ଅଙ୍ଗୁଳି ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥାଏ, ଚକ୍ର ଭଳି ଘୂରିଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମା, ହରି, ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା ଏବଂ ଦାନବମାନେ ଶିବଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦେୟ ଲାଭ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ତାଙ୍କର ମୂଳ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେନାହିଁ। ଶିବ ପୂର୍ବ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ବିଭାଜିତ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ବୃଦ୍ଧ କରନ୍ତି; ଶିବ ସର୍ବଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଏବଂ ବଡ଼ ଭୟଙ୍କର। ଏହି ଶୁଭ ସମୟ କିଏ? କିଏ ତାଙ୍କର ଅଧୀନରେ ନୁହେଁ? ଏହି ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନ କିଏ ଜାଣିପାରିବେ? ଶିବଙ୍କ ଶକ୍ତିର ଅନ୍ତ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଦେବତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦିନ-ରାତି, କାଷ୍ଠା, ନିମେଷା ଓ ଅନ୍ୟ ଭାଗ ଦ୍ୱାରା ମାପାଯାଏ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସମୟ, ମହାଶିବଙ୍କ ଦିପ୍ତିମୟ ଶକ୍ତି। ଭଗବାନଙ୍କ ଅପରାଜିତ ଶକ୍ତି ଏହି ଆଦେଶର ରୂପରେ ସମସ୍ତ ଚଳ-ଅଚଳକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ଚାଲାଇଥାଏ। ମୁକ୍ତି, ଏହି ଶିବଙ୍କ ମହାତ୍ମା ସମୟରୁ ଉଦ୍ଭବିତ, ଜ୍ୱାଳା ଅଗ୍ନିରୁ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଚିଙ୍ଗାରି ଭଳି। ଏହି ଭାବରେ ବିଶ୍ୱ ସମୟର ଶକ୍ତିରେ ଅଧୀନ; ବିଶ୍ୱ ସମୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରେନାହିଁ। ସମୟ ଶିବଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଶିବ ସମୟର ଅଧୀନନୁହେଁ। ଯେହেতୁ ଶିବଙ୍କ ଅନିରୋଧ ଶକ୍ତି ସମୟରେ ବିସ୍ତାରିତ, ସମୟର ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରିବା ବହୁତ ଦୁଷ୍କର। କିଏ ବିଶେଷ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସମୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବ? କିଏ ସମୟର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ? କେହି ନୁହେଁ। ଏକା ଛତା ତଳେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଅଧିକାର କରିଥିବା ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ସମୟର ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେନାହିଁ, ଯେପରି ଉପସାଗର ତାଙ୍କର କୂଳ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେନାହିଁ। ଯେଉଁ ଜନ୍ମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦଳକୁ ଶାନ୍ତ କରି ଦୁନିଆକୁ ଜିତିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସମୟକୁ ଜିତିପାରିବେନାହିଁ; ବରଂ ସମୟ ତାଙ୍କୁ ଜିତିଥାଏ। ଅୟୁର୍ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ଚିକିତ୍ସକମାନେ ନବୀକରଣ ଔଷଧ ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେନାହିଁ; କାରଣ ସମୟ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଅସମ୍ଭବ। କୌଣସି ଜୀବ ନିଜର ଭାଗ୍ୟ, ରୂପ, ଚରିତ୍ର, ଶକ୍ତି କିମ୍ବା କୁଳ ଭାବିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମୟ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଘଟାଇଥାଏ। ଭଗବାନ ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ ଓ ବିପରୀତ, ଆଶା ଓ ଅନାଶା, ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଦ୍ୱାରା ଜୀବମାନେକୁ ଏକତ୍ର କରନ୍ତି ଓ ବିଭକ୍ତ କରନ୍ତି। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଜଣେ ଦୁଃଖୀ, ଅନ୍ୟେ ସୁଖୀ; ଦେଖ, ସମୟର ଅଦ୍ଭୁତ କୌତୁକ ଯାହା ବୁଝିବା ଅତି ଦୁଷ୍କର। ଯେଉଁଠି ଯୁବକ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ, ଧନୀ ଦରିଦ୍ର ହୋଇଯାଏ — ଦ୍ୱିଜ, ସମୟ ଅଜଣା ପଥରେ ଚାଲିଥାଏ। ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କୁଳ, ଚରିତ୍ର, ଶକ୍ତି, ଦକ୍ଷତା — କିଛି ମଧ୍ୟ ସଫଳତା ପାଇଁ ପ୍ରୟାପ୍ତ ନୁହେଁ, କାରଣ ସମୟକୁ ଅଟକାଇପାରିବା ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ସମ୍ପନ୍ନ ଓ ଦାନଶୀଳ, ଗୀତ-ସଙ୍ଗୀତରେ ଘିରିଥିବା, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଦରିଦ୍ର ଓ ପରର ଖାଦ୍ୟରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି — ସମୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରେ। ଔଷଧ ଓ ରସାୟନ ସଠିକ୍ ବେଳେ ଦିଆଯିଲେ ମଧ୍ୟ ଫଳ ଦେଇନାହିଁ; ଯଦି ଉଚିତ ସମୟରେ ଦିଆଯାଏ, ତେବେ ଶୀଘ୍ର ସଫଳତା ଓ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ। କୌଣସି ଜୀବ ତାଙ୍କର ସମୟ ପୂର୍ବରୁ ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ; କୌଣସି ଜୀବ ସମୟ ପୂର୍ବରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତି ଲାଭ କରେନାହିଁ; କୌଣସି ଜୀବ ସମୟ ପୂର୍ବରୁ ସୁଖୀ କିମ୍ବା ଦୁଃଖୀ ହୋଇନାହିଁ — ଅସମୟରେ କିଛି ଘଟେନାହିଁ। ସମୟରେ ପବନ ଶୀତ ହୁଏ; ସମୟରେ ମେଘରୁ ବର୍ଷା ହୁଏ; ସମୟରେ ଉଷ୍ଣତା ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ସମୟରେ ସବୁ ଫଳ ପାଏ। ସମୟ ଏହି ସମସ୍ତ ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣ; ସମୟରେ ଫସଲ ଉଗେ, ସମୟରେ ଫସଲ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ସମୟରେ ଜୀବ ଜଗତ ପୁନଃ ଜୀବନ ପାଏ। ଏଭଳି, ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟକୁ ସମୟ ଭାବରେ ବୁଝିପାରେ, ସମୟର ଆତ୍ମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସେ ତାହାକୁ ଦେଖିପାରିବେ ଯାହା ସମୟର ଉପରେ ଅଛି। ଏହି ଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର — ସମସ୍ତ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ପରମେଶ୍ୱର, ଯାହାର କୌଣସି ସମୟ, ବନ୍ଧନ କିମ୍ବା ମୁକ୍ତି ନାହିଁ, ଯାହା ନ ପୁରୁଷ, ନ ପ୍ରକୃତି, ନ ବିଶ୍ୱ — ଯାହାର ଆକୃତି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ବିଭିନ୍ନ। ଏହି ସମୟରେ ଆୟୁର ମାପ କିପରି ହୁଏ? ସମୟର ସୀମା କଣ, ଯାହାକୁ ଗଣନା କରାଯାଏ? ଏଠାରେ ଜୀବନର ପ୍ରଥମ ଏକକ ହେଉଛି ନିମେଷା — ଚକ୍ଷୁର ପଲକ ତଳ; ସମୟର ସୀମା ଶାନ୍ତିର ଉପରେ ଯାଏ। ନିମେଷା ହେଉଛି ଚକ୍ଷୁ ମୁଦିବା; ପନ୍ଦର ନିମେଷା ଏକ କାଷ୍ଠା ହୁଏ। ତିରିଶ କାଷ୍ଠା ଏକ କଳା; ତିରିଶ କଳା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ; ତିରିଶ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦିନ ଓ ରାତି ହୁଏ। ଏକ ମାସ ଦୁଇ ଦ୍ୱାଦଶୀ (ପକ୍ଷ) ଦ୍ୱାରା ତିରିଶ ଦିନ ଓ ରାତି ରୁ ତିଆରି। ପିତୃମାନେ ଦିନ ଓ ରାତିକୁ ଏକ ମାସ ଭାବେ ଗଣନା କରନ୍ତି, ଯାହା କୃଷ୍ଣ ଓ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି। ଏହି ମାସ ଦ୍ୱାରା, ଛଅ ମାସ ଏକ ଅଯାନ; ଦୁଇ ଅଯାନ ଏକ ଅବ୍ୟବାହାରିକ ବର୍ଷ; ଏହିପରି ମାନବ ବର୍ଷ ଗଣନା କରାଯାଏ।