ଏକ ଦିନ, ଗଭୀର ଧ୍ୟାନ ଓ ଜ୍ଞାନର ଶିଖରରେ ବସିଥିବା ମହାର୍ଷି ଏହି ମହାତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଲେ—ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକା ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, କେବେ ଏଠାରେ ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟ, ତିନି, ଦୁଇ କିମ୍ବା ଏକ ଭାଗରେ, ସ୍ୱରୂପର ଗୁଣ ଓ କାଳର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ତୁଳନା ହୁଏ। ଆରମ୍ଭରେ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା କ୍ରିୟା ନିଜର ପ୍ରକୃତି ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ଏହି ଗୁଣ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ କ୍ରିୟାଗୁଡିକ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବରେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଏକ କ୍ରିୟା ଶେଷ ହୁଏ, ଏକ ନୂତନ କ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଏଭଳି ଶିବ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି। ଶିବ ଏକା ଭୋଗୀ ଓ ଭୋଗର ମିଳନର କାରଣ ଓ ଆଦି ହୁଏ। ସେ ତିନି କାଳ ପରେ, କାଳର ଅତିତ, ସର୍ବଜ୍ଞ, ତିନି ଗୁଣର ନାୟକ, ସାକ୍ଷାତ ବ୍ରହ୍ମ, ଉଚ୍ଚତମ ମହାନ୍। ଆମେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁ—ସୃଷ୍ଟିର ନାଥ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱର ଉତ୍ସ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ, ଦେବାଦିଦେବ, ଜଗତର ସମ୍ମାନିତ, ଆମ ମନରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି ବିଶ୍ୱ କାଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନ ଦ୍ୱାରା ରୂପାନ୍ତର ହୁଏ, ତେଣୁ ଆମେ ଭୋଗର ନାଥ, ଜଗତର ଆଶ୍ରୟ, ପୁଣ୍ୟ ଦେଇ ଅପରାଧ ଦୂର କରୁଥିବା ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁ। ଆମେ ଜାଣୁଛୁ, ଏହି ଦେବ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମହାନ ନାୟକ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଚ୍ଚତମ, ଦେବାଦିଦେବ, ସମସ୍ତ ଉପରେ ଉଚ୍ଚ, ଜଗତ ଓ ତାହାର ଶାସକଙ୍କ ଶାସକ। ତାଙ୍କୁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା କାରଣ ନାହିଁ; ଏହି ଜଗତରେ କୌଣସି ସମାନ କିମ୍ବା ଉପରି ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ବହୁମୂଖୀ, ନିଜସ୍ୱ, ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚାରିତ—ଜ୍ଞାନ, ଶକ୍ତି, କ୍ରିୟା—ଏହି ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ନାଥ, ଚିହ୍ନ, ଶାସକ ନାହିଁ; ସେ କାରଣର କାରଣ, ତାଙ୍କର ନାଥ। ତାଙ୍କର କୌଣସି ସ୍ୱର୍ଜନ କିମ୍ବା କୌଣସି ଜନ୍ମ ନାହିଁ; ଅପବିତ୍ରତା କିମ୍ବା ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମର କାରଣ ନାହିଁ। ଶିବ ଏକା, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଗୁପ୍ତ, ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପିତ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଅନ୍ତରାତ୍ମା, ଧର୍ମର ନିରୀକ୍ଷକ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆଶ୍ରୟ, ସାକ୍ଷୀ, ଚେତନା, ନିର୍ଗୁଣ; ଅନେକ ଅକ୍ରିୟା ଓ ବାଧ୍ୟ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକା ନାଥ। ସେ ଅନନ୍ତରେ ଅନନ୍ତ, ଚେତନାରେ ଚେତନ; ଏକା ଅଇଚ୍ଛିକ ହେଲେ ଅନେକଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି। ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ଜୀବ ଏହି ବିଶ୍ୱର ନାଥ ଏହି କାରଣକୁ ଜାଣିଥାଏ, ଦେବତାକୁ ଜାଣିଥାଏ, ତେଣୁ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିଯାଏ। ଶିବ ବିଶ୍ୱର ସ୍ୱର୍ଜନକାରୀ, ବିଶ୍ୱର ଜ୍ଞାତା, ସ୍ୱୟଂଜାତ, ଉତ୍ପତ୍ତିର ଜ୍ଞାତା, କାଳର ନିର୍ମାତା, ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ, ଆଦି, ଶେତ୍ରଜ୍ଞର ନାଥ, ଗୁଣର ନାଥ, ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତିଦାତା। ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ ଓ ନିଜେ ବେଦକୁ ଶିଖାଇଥିଲେ—ମୁଁ ଏହି ଦେବତାକୁ ଜାଣିଛି, ମୋର ଜ୍ଞାନର ସ୍ପଷ୍ଟତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦେବତାକୁ ଅନୁଭବ କରିଛି। ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରରୁ ମୁକ୍ତି ଚାହିଁ, ମୁଁ ଫଳହୀନ, କ୍ରିୟାହୀନ, ଶାନ୍ତ, ଦୋଷହୀନ, ନିର୍ମଳ ଶିବଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି। ଶିବ ଅମୃତତାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେତୁ, ଜଳି ଥିବା ଧୂଆଁ ପରି; ଲୋକେ ଆକାଶକୁ ଚମଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଢାକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ, ଶିବଙ୍କୁ ଜାଣିନାହିଁ, ଦୁଃଖର ଶେଷ ଆସିଯିବ। ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଓ ଦେବତାଙ୍କ ଦୟାରେ, ମହାର୍ଷିମାନେ ଜୀବନର ପଦ୍ଧତି ଉପରେ ଅତୀତ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିଥିଲେ, ଶୁଧ୍ଧ ଓ ପାପନାଶକ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁପ୍ତ ବେଦାନ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମୁଖରୁ ଶୁଣିଛି, ମୋର ଭାଗ୍ୟର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତାରୁ। ଏହି ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ ଶାନ୍ତ ନହେଁଥିବା, ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ରର ପୁତ୍ର, କିମ୍ବା ଅପାତ୍ର ଶିଷ୍ୟକୁ କଦାପି ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ମହାନ୍ ଆତ୍ମାରେ ଦେବତା ପ୍ରତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭକ୍ତି ଅଛି, ଗୁରୁ ପ୍ରତି ଦେବତା ପରି ଭକ୍ତି ଅଛି, ସେ ମହାନ୍ ଆତ୍ମାକୁ ଏହି ଅର୍ଥଗୁଡିକ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ତେଣୁ ଏହି ସାର ଶୁଣ—ଶିବ ପ୍ରକୃତି ଓ ଆତ୍ମା ଉପରେ ଅତୀତ; ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଲୟ ସମୟରେ ସମସ୍ତକୁ ଆପଣେ ଏକା କ୍ଷୟ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ କିଛି କାଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ କାଳ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହୁଏ, କାଳ ଛଡ଼ା କୌଣସି କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିନାହିଁ। ଜଗତ, ଏହି ଅନନ୍ତ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ର, ଶିବଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଥିଲେ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ଲୟର ଅଙ୍ଗୁଳି ଦ୍ୱାରା ଏହା ଚକ୍ର ପରି ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମା, ହରି, ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବ-ଦାନବମାନେ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ନିୟତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ତାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିନାହିଁ। ଶିବ ଭୂତ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭବିଷ୍ୟତରେ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ବିଭଜିତ କରି, ସେମାନଙ୍କୁ ବୃଦ୍ଧ କରନ୍ତି; ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସ୍୵ଚ୍ଛାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଅତି ଭୟଙ୍କର। ଏହି କାଳ କିଏ? କାହା ଉପରେ ଏହି କାଳର ଶାସନ? କିଏ ଏହି କାଳର ଅଧୀନ ନୁହେଁ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉପରେ ମହାର୍ଷି କହିଲେ—ଯେଉଁ ଦେବତାର ରୂପ କାଷ୍ଠା, ନିମେଷ ଓ ଅନ୍ୟ କାଳ ଭାଗରେ ମାପାଯାଏ, ସେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ଭାବରେ କାଳ କହାଯାଏ। ଏହି ଦେବତାଙ୍କ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତି, ଆଜ୍ଞାର ରୂପରେ, ସମସ୍ତ ଚଳ-ଅଚଳକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାନ୍ତି। ମୁକ୍ତି, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମା କାଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରୁ ସ୍ପୁର୍କ ପ୍ରକାଶ ପରି। ତେଣୁ ବିଶ୍ୱ କାଳର ଶକ୍ତି ଅଧୀନ; ବିଶ୍ୱ କାଳକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିନାହିଁ। କାଳ ଶିବଙ୍କ ଅଧୀନ, ଶିବ କାଳର ଅଧୀନ ନୁହେଁ। ଶିବଙ୍କ ଅନିରୋଧ ଶକ୍ତି କାଳରେ ବ୍ୟାପିତ ଥିଲାରୁ, କାଳର ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। କୌଣସି ବିଶେଷ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କାଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବା? କାଳ କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ କୌଣସି ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିନାହିଁ। ଏହି ଭୂମିକୁ ବିଜୟ କରି ଏକ ଛତା ତଳେ ଶାସନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ କାଳର ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିନାହିଁ, ଯେପରି ମହାସାଗର ତାଙ୍କର କୂଳ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିନାହିଁ।