ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦୁଇଟି ଅକ୍ଷୟ ଅକ୍ଷରକୁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଅନନ୍ତ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ସେଠି ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଦୁହିଁଟି ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ରହିଛି, ଯେପରି ଏକ ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଲୁଚିଥାଏ। ଏଠି ଅଜ୍ଞାନ ନଶ୍ୱର, ଜ୍ଞାନ ଅମର ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଦୁହିଁଟି ଉପରେ ଯିଏ ଶାସନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ହେଲେ ମହାଦେବ। ସେ, ଏକ ଜାଲ ଭଳି ଏକାକି ଅନେକ ରୂପ ନେଇ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, ସମସ୍ତ ଉପରେ ଅପାର ଶକ୍ତି ସହିତ ଶାସନ କରନ୍ତି। ସେ ସ୍ୱୟଂ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ—ଉପର, ତଳ, ଚାରିପାଖ—ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ କୌଣସି ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱଭାବ ନାହିଁ, ତଥାପି ସେ ଏକାକି ଉତ୍ତମ ଭାବରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ସେ ସମସ୍ତ ଜଡିତ ବସ୍ତୁ, ନିଜ ନାମ ଓ ଗୁଣ, ଭୋଗୀ ଓ ଭୋଗ୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରୂପାନ୍ତର କରି, ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପି ରହନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ ଓ ମହାଋଷିମାନେ ଏହି ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣନ୍ତି, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଆଦିସ୍ଥାନ, ଯିଏ ଉପନିଷଦର ଗୁପ୍ତ ଅର୍ଥରେ ଲୁଚିଛନ୍ତି। ଯେମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ଜାଣନ୍ତି, ଯିଏ ନିର୍ବାସନ୍ନ, ଯିଏ ଭବ ଓ ଅଭବ କରନ୍ତି, କାଳର ବିଭାଗ ଦେଇଥିବା, ସେମାନେ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। କିଛି ମନୁଷ୍ୟ ମୂଢତାବଶତଃ ପ୍ରକୃତିକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବେ ମନେ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ କାଳକୁ; କିନ୍ତୁ ଏହା ମହାଦେବଙ୍କର ମହିମା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ଚଳିତ ହୁଏ। ଯିଏ ଏହି ସମସ୍ତକୁ ଆବୃତ କରିଛନ୍ତି, ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ କାଳ ଓ ତାହାର ମାପ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ, ଯିଏ କ୍ରିୟା କରନ୍ତି ଏବଂ ପଞ୍ଚଭୂତ ସହିତ ବିକାର କରନ୍ତି। ସେ କ୍ରିୟା ପୁନଃପୁନଃ କରି, ପୁନଃ ବିରତ ହୋଇ, ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ସହ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱକୁ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସେ ଏକାକି, କେବେ ଆଠ, କେବେ ତିନି, କେବେ ଦୁଇ, କେବେ ଏକ ଦ୍ୱାରା, କେବେ କାଳ ଓ ଆତ୍ମାର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଗୁଣ ଆରମ୍ଭରେ କ୍ରିୟା ପ୍ରକୃତି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ; ତାଙ୍କ ଅଭାବରେ କ୍ରିୟା ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ। କ୍ରିୟା ଶେଷ ହେଲେ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା ଆସେ; ଏହି ଭାବେ ସେ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁଯାୟୀ ଚାଲନ୍ତି। ସେ ଏକାକି ମୂଳ, ଭୋଗୀ ଓ ଭୋଗ୍ୟଙ୍କର ବନ୍ଧନ ହେବାର କାରଣ। ସେ ତିନି କାଳ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ, କାଳରହିତ, ସର୍ବଜ୍ଞ, ତିନି ଗୁଣର ନାୟକ, ସାକ୍ଷାତ୍ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ଆମେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁ, ଯିଏ ସୃଷ୍ଟିର ନାୟକ, ଭବ ଓ ଅଭବର ମୂଳ, ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରଶଂସିତ, ଦେବତାଙ୍କର ଦେବତା, ଲୋକର ସମ୍ମାନିତ, ଆମ ମନରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ବିଶ୍ୱ କାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବିକାରିତ ହେଉଥିବାରୁ, ଆମେ ଭୋଗର ନାୟକ, ଜଗତର ଆଶ୍ରୟ, ଯିଏ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇ ପାପ ଦୂର କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁ। ଆମେ ସେଇ ଦେବତାଙ୍କୁ ଜାଣୁ, ଯିଏ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ମହାଦେବ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଦେବମାନଙ୍କର ଦେବ, ସମସ୍ତ ଉପରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଜଗତ ଓ ତାହାର ନାୟକ। ସେଠି ସେଠି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ, କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ସେଠି ସମାନ କିମ୍ବା ଅଧିକ କୌଣସି ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତିମାନ୍ୟ, ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଜ୍ଞାନ, ବଳ, କ୍ରିୟା—ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ସେଠି କୌଣସି ମାଲିକ, ଚିହ୍ନ, ଶାସକ ନାହିଁ; ସେ କାରଣମାନଙ୍କର କାରଣ, ତାଙ୍କର ନାୟକ। ସେଠି କୌଣସି ସୃଷ୍ଟା ନାହିଁ, କିମ୍ବା କୌଣସି ଜନ୍ମ ନାହିଁ; ଜନ୍ମର କୌଣସି କାରଣ ଯେପରିକି ମଳ କିମ୍ବା ମାୟା ନାହିଁ। ସେ ଏକାକି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଲୁଚିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି ରହନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଆତ୍ମା, ଧର୍ମର ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ। ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଆଶ୍ରୟ, ସାକ୍ଷୀ, ଚିତ୍ତ, ନିର୍ଗୁଣ; ଅନେକ ଅକ୍ରିୟା ଏବଂ ବଧ୍ୟ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକମାତ୍ର ନାୟକ। ସେ ନିତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିତ୍ୟ, ଚେତନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚେତନ; ଏକାକି ଅଚ୍ଛନ୍ଦ, ତଥାପି ଅନେକଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି। ସାଙ୍ଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ତତ୍ତ୍ୱ, ଯିଏ ଜଗତର ନାୟକ, ତାଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ, ଦେବତାକୁ ଜାଣିଲେ, ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ସେ ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବିଶ୍ୱକୁ ଜାଣୁଥିବା, ସ୍ୱୟଂଭୁ, ମୂଳକୁ ଜାଣିଥିବା, କାଳକୁ ନିର୍ମାଣ କରୁଥିବା, ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ, ଆଦିପୁରୁଷ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କର ନାୟକ, ଗୁଣମାନଙ୍କର ନାୟକ, ବନ୍ଧନମୁକ୍ତିଦାତା। ଯିଏ ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, ନିଜେ ବେଦ ଶିଖାଇଥିଲେ—ମୋ ଜ୍ଞାନର ପ୍ରଭାବରେ ଏହି ଦେବତାଙ୍କୁ ମୁଁ ଜାଣିଛି। ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରରୁ ମୁକ୍ତି ଚାହିଁ, ମୁଁ ଶିବଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି, ଯିଏ ଫଳହୀନ, କ୍ରିୟାହୀନ, ଶାନ୍ତ, ଦୋଷରହିତ ଓ ନିର୍ମଳ। ସେ ଅମରତ୍ୱ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସେତୁ, ଜଳିଯାଇଥିବା ଇଂଧନରେ ବାତାସ ପରି; ଲୋକେ ଯେତେବେଳେ ଆକାଶକୁ ଚମଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ଢାକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେପରି ଶିବଙ୍କୁ ଜାଣିନାହିଁ, ଦୁଃଖର ଶେଷ ଆସିଯିବ। ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଓ ଦେବତାଙ୍କର କୃପାରେ, ମହାଋଷିମାନେ ଜନ୍ମାଶ୍ରମ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଶୁଦ୍ଧ ଓ ପାପନାଶକ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗୁପ୍ତ ବେଦାନ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ, ପୁରାତନ କାଳରେ ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଇଥିଲା, ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମୁଖରୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି, ମୋ ଭାଗ୍ୟର ମହିମାରେ। ଏହି ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ କେବେ ଶାନ୍ତ ନଥିବା, ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ରର ପୁତ୍ର, କିମ୍ବା ଅଯୋଗ୍ୟ ଶିଷ୍ୟକୁ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯିଏ ଦେବତା ପ୍ରତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତି ରଖନ୍ତି, ଓ ଗୁରୁ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ସେହିପରି, ସେହି ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଏହାର ସାର ଶୁଣ: ଶିବ ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ; ସୃଷ୍ଟିକାଳରେ ସମସ୍ତ କରନ୍ତି, ପ୍ରଳୟକାଳରେ ସମସ୍ତକୁ ଆତ୍ମସାତ କରନ୍ତି। ସମୟରୁ ସମସ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଓ ସମୟ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ନଶ୍ୱର ହୁଏ, କାରଣ କୌଣସି ଜଗତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସମୟରୁ ସ୍ୱାଧୀନ କିଛି ନାହିଁ। ଯେବେ ବିଶ୍ୱ, ଏହି ଅନନ୍ତ ସଂସାର ଚକ୍ର, ତାଙ୍କ ଅନ୍ତରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୁଏ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର ଭାବନାରେ ଏହା ଚକ୍ରବାତ ପରି ଘୂରୁଥାଏ।