ଏକ ଦିନ, ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତରାତ୍ମାରେ ଶିବଙ୍କର ମହାତ୍ମା ବିଷୟରେ ଜାଣିଲେ। ତାଙ୍କର ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର ହେଲା, ଏବଂ ସେ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ବୁଝିଲେ ଯେ, ବେଦ, ଯଜ୍ଞ, ଋତୁ, ଯାହା ଥିଲା ଏବଂ ଯାହା ହେବାକୁ ଯାଉଛି, ସେହି ସମସ୍ତ ଶିବ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି। ପ୍ରଭୁ ଏହି ସମସ୍ତ ରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ମାୟା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେ ବିଶ୍ୱକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି। ମାୟା ହେଉଛି ପ୍ରକୃତି, ଏବଂ ମାୟାର ନିୟନ୍ତା ହେଉଛନ୍ତି ମହାପ୍ରଭୁ ଶିବ। ତାଙ୍କର ଦେହର ଅଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରପଞ୍ଚ ଭରି ଯାଇଛି; ଶିବ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବେ ଏମ୍ବ୍ରିଓର ମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି। ଶିବଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଏବଂ ଆବୃତିକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଜାଣିଲେ, ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ପରମ ଶାନ୍ତି ପାଇଥାନ୍ତି। ଶିବ ହେଉଛନ୍ତି କାଳ, ରକ୍ଷକ, ନିୟନ୍ତା ଏବଂ ବିଶ୍ୱର ମାଲିକ; ଏହି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ, ମୃତ୍ୟୁର ଫାଦ ଦୁର ହୋଇଯାଏ। ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ଶିବ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ, ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲଭନ୍ତି। ଶିବ ହେଉଛନ୍ତି ପରମେଶ୍ୱର, ବିଶ୍ୱର ନିର୍ମାତା, ମହାପ୍ରଭୁ; ତାଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଭାବେ ଜାଣିଲେ, ଅମୃତତ୍ୱ ଲଭନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ନାହିଁ—ନ ଦିନ, ନ ରାତି, ନ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ନ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ—ସେହି ସମୟରେ ମାତ୍ର ଶିବ ଅଛନ୍ତି, ଯାହାରୁ ପୁରାତନ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। କେହି ତାଙ୍କୁ ଉପରେ, ତଳେ, ମଧ୍ୟରେ ଧରିପାରିନାହାନ୍ତି; ତାଙ୍କର କୌଣସି ସମାନ ବା ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ନାମ ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଅନେକ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଭୟହୀନ ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କୁ ଅଜନ୍ମା ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି; ସେମାନେ ରୁଦ୍ରଙ୍କର ଶୁଭ ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଶରଣ ନେନ୍ତି। ଦୁଇଟି ଅମର ଅକ୍ଷର ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରିତ; ସେଠାରେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ। ଅଜ୍ଞାନ ନଶ୍ଵର, ଜ୍ଞାନ ଅମର; ଉଭୟର ନିୟନ୍ତା ମହାପ୍ରଭୁ ଶିବ। ସେ, ଏକା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତକୁ ଜାଳ ଭଳି ବିଭିନ୍ନ କରି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିୟନ୍ତା ଭାବେ ଅପାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁତ୍ୱ କରନ୍ତି। ସେ, ସ୍ଵୟଂ ଚମକି ଦିଗଦିଗନ୍ତକୁ ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି—ଉପରେ, ତଳେ, ଅନ୍ତର୍ଗତ; ନିଜର ମୂଳଭୂତ ଗୁଣ ନାହିଁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭୁ ଅଟୁଟ ଭାବେ ବସି ଅଛନ୍ତି। ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରକୃତି, ନାମ, ଗୁଣ, ଭୋଗକାରୀ ଓ ଭୋଗ୍ୟକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପି ରଖିଛନ୍ତି। ଦେବତା ଓ ମହାର୍ଷିମାନେ ଏହି ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣନ୍ତି, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ବିଶ୍ୱର ମୂଳ, ଗୁପ୍ତ ଉପନିଷଦରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ। ଯେମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା ଜାଣନ୍ତି, ଅଭିଲାଷାହୀନ, ସତ୍-ଅସତ୍ ଉଭୟକୁ ଦେଇଥିବା, ସମୟର ବିଭାଗ କରୁଥିବା; ସେମାନେ ଶରୀରକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। କେହି ଭ୍ରମିତ ଲୋକ ପ୍ରକୃତିକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, କେହି କାଳକୁ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଦେବତାର ମହାତ୍ମା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ଚଳିଥାଏ। ଯେଉଁ ପ୍ରଭୁ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ସମୟ ଓ ତାହାର ମାପରୁ ଉପରେ ଅଟୁଟ ଅଛି, ତାଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା କ୍ରିୟା ହୁଏ, ତାଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା ଭୂତ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ନେଇଥାଏ। ଏହି କ୍ରିୟାକୁ ପୁନଃପୁନଃ କରି, ପୁନଃ ବିରତି ହେଇ, ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଅପର ବ୍ରହ୍ମ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ଲଭନ୍ତି, ନିଜ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ସହିତ ଯୋଗ ହୁଏ। ଆଠ, ତିନି, ଦୁଇ, ବା ଏକ ଦ୍ୱାରା, ସମୟ ଓ ଆତ୍ମାର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଏକା ଶିବ ମାନିଯାଏ। ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା କ୍ରିୟା ପ୍ରକୃତି ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ; ତାହା ନାହିଁ ହେଲେ, କ୍ରିୟା ହୋଇଯାଇଥିବା ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଵର ହୋଇଯାଏ। କ୍ରିୟା ଶେଷ ହେଲେ, ଅନ୍ୟଟି ଆସିଥାଏ; ଏଭଳି ଶିବ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଚାଲନ୍ତି। ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଉତ୍ପତ୍ତି, ଭୋଗକାରୀ ଓ ଭୋଗ୍ୟର ଏକତ୍ୱର କାରଣ। ସେ ତିନି କାଳରୁ ଉପରେ, କାଳହୀନ, ପରମେଶ୍ୱର, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଅଧିପତି, ତିନି ଗୁଣର ନିୟନ୍ତା, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବ୍ରହ୍ମ, ସମସ୍ତରେ ଉଚ୍ଚତମ। ଆମେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁ, ସୃଷ୍ଟିର ମାଲିକ, ସତ୍-ଅସତ୍ର ଉତ୍ସ, ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରଶଂସିତ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବତା, ବିଶ୍ୱର ସମ୍ମାନିତ, ନିଜ ମନରେ ବସିଥିବା। ବିଶ୍ୱ ସମୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ, ତେଣୁ ଆମେ ଭୋଗର ମାଲିକ, ବିଶ୍ୱର ଆଶ୍ରୟ, ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥିବା ଏବଂ ପାପ ଦୂର କରିଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁ। ଆମେ ଏହି ଦେବତାକୁ ଜାଣୁ, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମହାପ୍ରଭୁ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଚ୍ଚତମ, ବିଶ୍ୱର ନିୟନ୍ତା ଏବଂ ତାଙ୍କର ନିୟନ୍ତା। ଶିବଙ୍କର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ବା କାରଣ ନାହିଁ; ବିଶ୍ୱରେ କୌଣସି ସମାନ ବା ଉପରେ ଅଛି ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ପରମ ଶକ୍ତି ବହୁ ରୂପରେ, ଜନ୍ମ ଦ୍ୱାରା ନିଜସ୍ୱ; ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଜ୍ଞାନ, ଶକ୍ତି, କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ତାଙ୍କର କୌଣସି ମାଲିକ, ଚିହ୍ନ, ନିୟନ୍ତା ନାହିଁ; ସେ କାରଣମାନଙ୍କର କାରଣ, ତାଙ୍କର ମାଲିକ। ତାଙ୍କର କୌଣସି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ନାହିଁ, କୌଣସି ଜନ୍ମ ନାହିଁ; ଜନ୍ମର କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, ଦୃଷ୍ଟି ଅବିଧା ବା ମାୟା ଦ୍ୱାରା ନାହିଁ। ଶିବ ଏକା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ଧର୍ମର ନିରୀକ୍ଷକ। ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଆଶ୍ରୟ, ସାକ୍ଷୀ, ଚେତନା, ଗୁଣହୀନ; ଅନେକ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକା ନିୟନ୍ତା, ଅନେକ ବାଧ୍ୟ ଆତ୍ମାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏକା ମାଲିକ। ସେ ଅନନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଅନନ୍ତ, ଚେତନାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚେତନ; ଏକା ଅଭିଲାଷାହୀନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନେକଙ୍କୁ ଅଭିଲାଷ ପୂରଣ କରନ୍ତି। ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଏହି କାରଣ, ବିଶ୍ୱର ମାଲିକ, ଦେବତାକୁ ଜାଣିଲେ, ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।