ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳରେ ଅଛନ୍ତି ଏକ ଅସୀମ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ଗୁଣର ନିଧି, ସମସ୍ତ ଗୁଣର ଆଶ୍ରୟ, ସେହି ପ୍ରଭୁ, ଯିଏ ସଂସାରର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ଗୋମାନ୍ୟଙ୍କୁ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ସେ ବିନା, କିପରି ଏହି ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି ସମ୍ଭବ? କାରଣ, ଗୋମାନ୍ୟ ଓ ବନ୍ଧନ ଦୁହେଁ ଅଜ୍ଞାନୀ ଓ ଜଡ। ଏହି ଜଡ ବସ୍ତୁମାନେ—ମୂଳ ପ୍ରକୃତିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅଣୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—କେବଳ ଜ୍ଞାନୀ କାରଣର ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ସଂସାର ଏକ ପ୍ରଭାବ, ଏହିଥିରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଥିଲେ ଆବଶ୍ୟକ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ପ୍ରଭୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହଁନ୍ତି, ଗୋମାନ୍ୟ କିମ୍ବା ବନ୍ଧନ ନୁହଁନ୍ତି। ଗୋମାନ୍ୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ପ୍ରେରଣା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଯେପରି ଅନ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଚାଲିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ କେହି ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରେରକଠାରୁ ଅଲଗା ବୋଲି ବୁଝିଥାଏ ଓ ପ୍ରଭୁଙ୍କର କୃପା ପାଏ, ସେଠିଏ ସେ ଅମୃତତ୍ୱ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ଏହି ଗୋ, ପଶ, ଓ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ପରମ ଦଶା ଅଛି; ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣି, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ପୁନର୍ଜନ୍ମରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଦୁଇଟି—ନଶ୍୵ର ଓ ଅକ୍ଷର, ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ—ଏକତ୍ରିତ ଅଛନ୍ତି; ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ଉପାୟ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଭୋକ୍ତା, ଭୋଗ୍ୟ ଓ ପ୍ରେରକ—ଏହି ତିନିଟିକୁ ବୁଝିବା ଦରକାର; ଏହା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ଜାଣିବାକୁ ନାହିଁ। ଯେପରି ତିଳରେ ତେଲ, ଦହିରେ ଘୃତ, ଝରଣାରେ ପାଣି, କାଠରେ ଅଗ୍ନି ଲୁଚିଛି, ସେପରି ଯିଏ ସତ୍ୟ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ନିରନ୍ତର ଲିନ ଅଛି, ସେ ମହାତ୍ମା ନିଜ ମନରେ ବଡ଼ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିପାରେ, ଯାହା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆତ୍ମାଠାରୁ ଭିନ୍ନ। ଏହି ପ୍ରଭୁ, ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ସ୍ୱାଧିନତା ସହିତ, ରାଜ୍ୟଶ୍ରୀ ଦେବୀମାନେ ସହିତ ସଂସାରର ଜାଲ ବୁନନ୍ତି। ତା’ପରେ କେବଳ ରୁଦ୍ର ଅଛନ୍ତି; ଦ୍ୱିତୀୟ କେହି ନାହିଁ। ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରି, ପୁନଃ ସେଇଁ ସମସ୍ତକୁ ଆତ୍ମସ୍ଥ କରନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ଚକ୍ଷୁ, ସମସ୍ତଠାରେ ମୁହଁ, ସମସ୍ତଠାରେ ବାହୁ, ଏବଂ ପାଦରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି। ଏହି ମହାପ୍ରଭୁ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ମୂଳ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତି। ସେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭଙ୍କୁ, ସମସ୍ତ ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ରୁଦ୍ର ସମସ୍ତଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଏହିପରି ପାରମ୍ପରିକ ଶ୍ରୁତି କହେ। ମୁଁ ଏହି ପରମ ପୁରୁଷ, ମହାନ୍, ଅମୃତ, ଅବିକାରୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଭାର ସମାନ, ଅନ୍ଧକାର ଉପରେ ଅତିତ, ପ୍ରଭୁ ଭାବରେ ନିଶ୍ଚିତ ଅଛନ୍ତି—ଏହାକୁ ଜାଣେ। ଏହି ପରମ ଆତ୍ମାଠାରୁ ବଡ଼ କିମ୍ବା ଛୋଟ କିଛି ନାହିଁ; ଏହି ବିଶ୍ୱ ସେଉଁଠି ଭରିଯାଇଛି। ସେ ସମସ୍ତ ମୁହଁ, ମୁଣ୍ଡ, ଗଳା ସହିତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ହୃଦୟ ଗୁହାରେ ବସନ୍ତି, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି; ଏହିପରି ଶିବ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିତ। ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ହାତ, ପାଦ, ଚକ୍ଷୁ, ମୁଣ୍ଡ, ମୁଁହ, କାନ ସହିତ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତକୁ ଆବୃତ କରିଛନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଗୁଣରେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ରହିତ; ସମସ୍ତଙ୍କ ନାୟକ, ଶରଣ୍ୟ ଓ ବନ୍ଧୁ। ସେ ଚକ୍ଷୁ ବିନା ଦେଖନ୍ତି, କାନ ବିନା ଶୁଣନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜାଣନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କେହି ତାଙ୍କୁ ଜାଣିପାରେନି—ତାଙ୍କୁ ପରମ ପୁରୁଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସବୁଠାରୁ ବଡ଼, ଅକ୍ଷୟ, ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ହୃଦୟ ଗୁହାରେ ଲୁଚିଥିବା ମହାପ୍ରଭୁ। ଯିଏ ସଂସାର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କର କୃପାରେ, ସେହି କ୍ରିୟାଶୂନ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଳ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିପାରେ। ମୁଁ ଏହି ଅଜର, ପ୍ରାଚୀନ, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଯାହାର ଜନ୍ମ ଶେଷ ନାହିଁ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯାହାକୁ ବିବେଚନା କରନ୍ତି, ତା’କୁ ଜାଣେ। ସେ ଏକ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଶକ୍ତିର ସଂଯୋଗରେ ଏହି ତିନି ଜଗତକୁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ କରନ୍ତି। ଯିଏ ସଂସାରକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଅଜନ୍ମା, ସେ ଶିବଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ପରାଶକ୍ତି; ଅଜନ୍ମା, ରକ୍ତ, ଶ୍ୱେତ ଓ କୃଷ୍ଣ ରୂପେ, ସେଇ ଏକମାତ୍ର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତ୍ରୀ। ଅଜନ୍ମା ସେଇ ମା’ ସହିତ ନିଜ ରୂପରେ ଲିନ ଅଛନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ଅଜନ୍ମା ତା’କୁ ଛାଡ଼ି, ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ଭୋଗ ପାଇଁ ଯାଆନ୍ତି। ଦୁଇଟି ପକ୍ଷୀ, ଏକ ଗଛରେ, ଏକାଠି ବସିଛନ୍ତି; ଏକ ମିଠା ଫଳ ଖାଏ, ଅନ୍ୟଟି କିଛି ଖାଏନି, କେବଳ ଦେଖିଥାଏ। ଏହି ଗଛରେ, ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ଲୁଚି ଦୁଃଖିତ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେ ଅନ୍ୟଟି, ପ୍ରଭୁ, ପରମ କାରଣକୁ ଦେଖେ, ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ। ତା’ପରେ, ତାଙ୍କର ମହିମା ବୁଝି, ସେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଓ ସୁଖ ପାଏ; ବେଦ, ଯଜ୍ଞ, ଋତୁ, ଯାହା ହୋଇଛି ଓ ହେବ, ସବୁ ସେଇ ଅଟୁଟ ପ୍ରଭୁ। ପ୍ରଭୁ, ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ବସି, ନିଜ ମାୟା ଶକ୍ତିରେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ଏହି ମାୟାକୁ ପ୍ରକୃତି ବୋଲି ଜାଣ, ଏବଂ ମାୟାଧୀଶ ହେଉଛନ୍ତି ମହାପ୍ରଭୁ। ନିଜ ଅଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି; ସୁକ୍ଷ୍ମତମ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗର୍ଭରେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ଶିବଙ୍କୁ ଏକମାତ୍ର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଆବୃତିକାରୀ ବୋଲି ଜାଣିଲେ, ଉତ୍ତମ ଶାନ୍ତି ମିଳେ। ସେ ଏକମାତ୍ର ସମୟ, ରକ୍ଷକ, ଶାସକ ଓ ନାୟକ; ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ପାଶରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏହି ସୁକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରଭୁ, ଘୃତରୁ ଅଧିକ ସୁକ୍ଷ୍ମ ରୂପେ ଲୁଚିଥିବା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ବସିଛନ୍ତି; ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ଜାଣେ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ସେ ଏକମାତ୍ର ପରମ ଦେବ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ମହାପ୍ରଭୁ; ହୃଦୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ, ଅମୃତତ୍ୱ ଲାଭ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ସବୁ ନାହିଁ—ନ ଦିନ, ନ ରାତି, ନ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ନ ନାସ୍ତିତ୍ୱ—ତେବେ କେବଳ ଶିବ ଅଛନ୍ତି, ଯାଁଠାରୁ ପ୍ରାଚୀନ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। କେହି ତାଙ୍କୁ ଉପରେ, ତଳେ, ମଧ୍ୟରେ ଧରିପାରିନାହାନ୍ତି; ତାଙ୍କର କୌଣସି ସଦୃଶ ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ନାମ ମହାନ। କେତେକ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଭୟହୀନ ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କୁ ଅଜନ୍ମା ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି; ସେମାନେ ରୁଦ୍ରଙ୍କର ମଙ୍ଗଳମୟ ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଶରଣ ନିଅନ୍ତି।