ଏହି ସଂସାରରେ ଆତ୍ମା ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଓ ପୃଥକ୍ ହୋଇ ରହିଛି, ଯେପରି ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ମେଘମାଳାରେ ଢାକାଯାଇ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ, ସେପରି ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇ ଦେଖାଯାଏ। ଏଠାରେ ଆତ୍ମାର କ୍ରିୟା ଅନେକ ଶରୀରର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପ୍ରତିତିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଚେସ୍ ଖେଳରେ ବିଭିନ୍ନ ଗୋଟିର ଚଳାଚଳ ଦେଖାଯାଏ। କେହି କାହାର ନୁହେଁ, କେହି କାହାକୁ ଅପନା କରିପାରେ ନାହିଁ; ଜୀବନରେ ଯେଉଁ ମିଳନ—ଭାବି, ପୁଅ, ପରିବାର—ସେଗୁଡିକ ମାତ୍ର ଏକ ଅନୁଷଙ୍ଗିକ ମିଳନ। ଏହା ସେଉଁଠି, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରରେ ଦୁଇଟି କାଠ ଏକଠା ହୁଏ, ପରେ ପୁଣି ଦୂରେଇଯାଏ; ଏହିପରି ଜୀବମାନଙ୍କ ମିଳନ ଓ ବିଚ୍ଛେଦ ହୁଏ। ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ଶରୀରକୁ ଦେଖିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଶରୀର ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ; ଅନ୍ୟଜଣ ଦୁହିଏକୁ ଦେଖେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଜଡ଼ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତେ “ପଶୁ” ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି; ଏହି ଉପମା ସମସ୍ତ ଜୀବ ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହି ପଶୁମାନେ ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା, ସୁଖ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିଥିବା, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଲୀଳାର ଉପକରଣ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି—ଏହିପରି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି। ଏହି ଅଜ୍ଞାନୀ ପଶୁ, ନିଜ ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ ଅଶକ୍ତ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକକୁ ଯାଏ। ଏହି ବାୟୁଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଋଷିମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ସେହି ଶୈବ ତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାନୀ ବାୟୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ ଏବଂ ପଚାରିଲେ: “ଏହି ‘ପଶୁ’ ଏବଂ ‘ପଶୁପାଶ’—ଏହାମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା ବିଶେଷ ପ୍ରଭୁ କିଏ?” ଏହାର ଉତ୍ତର ହେଉଛି—ଅନେକ ଆନନ୍ଦ ଗୁଣର ନିବାସ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସେହି ପ୍ରଭୁ ପଶୁମାନେକୁ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ବ୍ୟତୀତ କରି ସୃଷ୍ଟି କିପରି ସମ୍ଭବ? କାରଣ, ପଶୁ ଓ ବନ୍ଧନ—ଦୁହିଏ ଜଡ଼ ଓ ଅଜ୍ଞାନ। ଯେପରି ମୂଳ ପ୍ରକୃତିରୁ ଆଣୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଜଡ଼ ବସ୍ତୁ କେବଳ ଜ୍ଞାନୀ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର କାର୍ଯ୍ୟରେ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଭର କରେ; ଏହି କାରଣ ପଶୁ କିମ୍ବା ବନ୍ଧନ ନୁହେଁ, ପ୍ରଭୁ ଅଟୁଟ ନିୟନ୍ତା। ପଶୁର କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ହୁଏ, ଯେପରି ଅନ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ୟର ନେତ୍ରୃତ୍ୱରେ ଚାଲିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଜୀବ ନିଜକୁ ପ୍ରେରକରୁ ପୃଥକ୍ ବୁଝି, ପ୍ରଭୁଙ୍କ କୃପାରେ ଅମୃତତ୍ୱ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ପଶୁ, ବନ୍ଧନ ଓ ପ୍ରଭୁ—ଏହି ତିନିଟିର ଏକ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା ଅଛି; ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିବା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ପୁନର୍ଜନ୍ମରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଦୁଇ—ନଶ୍ୱର ଓ ଅବିନଶ୍ୱର, ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ—ଏକତ୍ରିତ ଅଛନ୍ତି; ସମସ୍ତଙ୍କ ମୋକ୍ଷଦାତା ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଭୋକ୍ତା, ଭୋଗ୍ୟ, ଓ ପ୍ରେରକ—ଏହି ତିନିଟିକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ; ଏହାଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ଜାଣିବାକୁ ଅବଶ୍ୟକ ନାହିଁ। ଯେପରି ତିଳରେ ତେଲ, ଦହିରେ ଘିଅ, ନଦୀରେ ପାଣି, କାଠରେ ଅଗ୍ନି ଲୁଚି ରହିଛି, ସେପରି ଯିଏ ସତ୍ୟ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ନିରତ, ସେ ନିଜ ଭିତରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆତ୍ମାରୁ ପୃଥକ୍ ଏହି ମହାତ୍ମାକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହି ପ୍ରଭୁ ନିଜ ଶକ୍ତିମାନ୍ୟ ଦେବୀମାନଙ୍କ ସହିତ ସଂସାର ରୂପୀ ଜାଲ ବୁନନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, ସେଇ ରୁଦ୍ର ଏକାକି ଅଛନ୍ତି; ଦ୍ୱିତୀୟ କେହି ନାହିଁ। ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, ପୁଣି ସେଇ ସଂହାର କରନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚକ୍ଷୁ, ମୁହଁ, ବାହୁ, ପାଦ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ; ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ହୃଦୟ ଗୁହାରେ ବସିଛନ୍ତି। ଏହି ମହାପ୍ରଭୁ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱିତୀୟ କେହି ନାହିଁ; ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ମୂଳ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥାନ। ସେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭଙ୍କୁ, ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମ, ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି; ଏହି ରୁଦ୍ର ସମସ୍ତଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ଏହା ପାରମ୍ପରିକ ଶାସ୍ତ୍ରର ଘୋଷଣା। ମୁଁ ଏହି ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣେ—ଅଜର, ଅମର, ଅଚଳ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଙ୍ଗ, ଅନ୍ଧକାରରୁ ପାର, ପ୍ରଭୁ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଏହି ପରମାତ୍ମାଠାରୁ ବଡ଼ କିମ୍ବା ଛୋଟ କିଛି ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ସେଉଁଠି ଭରିଯାଇଛି। ସେ ସମସ୍ତ ଚେହେରା, ମୁଣ୍ଡ, ଗଳା ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ସମସ୍ତ ଜୀବର ହୃଦୟ ଗୁହାରେ ବସି, ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ହାତ, ପାଦ, ଚକ୍ଷୁ, ମୁଣ୍ଡ, ମୁଖ, କାନ ଦ୍ୱାରା ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍କୁ ଆବୃତ କରିଛନ୍ତି। ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକର ଗୁଣ ଭାବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନିଜେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରୁ ଅତୀତ; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଳକ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଓ ବନ୍ଧୁ। ସେ ଚକ୍ଷୁ ବିନା ଦେଖନ୍ତି, କାନ ବିନା ଶୁଣନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତ କିଛି ଜାଣନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ କେହି ଜାଣିନାହାନ୍ତି—ତାଙ୍କୁ ପରମ ପୁରୁଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ସୂକ୍ଷ୍ମରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମତମ, ବଡ଼ରୁ ବଡ଼ତମ, ଅବିନଶ୍ୱର, ଏହି ଜୀବର ହୃଦୟ ଗୁହାରେ ଲୁଚିଥିବା ମହାପ୍ରଭୁ। ଯିଏ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ କୃପାରେ, ସେ ସେହି କ୍ରିୟାହୀନ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାର ମୂଳ, ପରମ ମହିମା ଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି। ମୁଁ ଏହି ଅଜର, ପୁରାତନ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଯାହାର ଜନ୍ମର ଶେଷ ନାହିଁ—ଏହି ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣେ। ଏକ ହୋଇ ବି, ନିଜ ଶକ୍ତିର ସଂଯୋଗରେ ସେ ଏହି ତିନି ଲୋକକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପ୍ରକଟ କରନ୍ତି। ସେଉଁଠି ଅଜନ୍ମା, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଧାରଣକାରିଣୀ ଏବଂ ଅଦ୍ଭୁତ ଶିବର ସୃଜନଶୀଳ ଶକ୍ତି, ଲାଲ, ଧଳା, କଳା ରୂପେ ଏକାକି ମାତ୍ର ସମସ୍ତର ଉତ୍ପାଦକା। ଏହି ଅଜନ୍ମା ମାତା ସହ ଅନ୍ତର୍ଗତ ରହି, ନିଜ ରୂପରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟଜନ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ଭକ୍ତଙ୍କ ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ଚାଲିଯାନ୍ତି। ଏକ ଗଛରେ ଦୁଇଟି ପକ୍ଷୀ ବସିଛି—ଏକ ମିଠା ଫଳ ଖାଏ, ଅନ୍ୟଟି ଖାଏ ନାହିଁ, କେବଳ ଦେଖିଥାଏ। ଏହି ଗଛରେ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ଦୁଃଖରେ ଲୁଚି ରହିଛି, କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେ ଅନ୍ୟଟି, ପରମ କାରଣ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖେ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ଉପଜେ।