ଏଠି ଏକ ଦିବ୍ୟ ଉପାଖ୍ୟାନ ରହିଛି, ଯେଉଁଠି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ୱରୂପ ବିବର୍ଣ୍ତି ହେଉଛି। ସେ ସର୍ବଦା, ସର୍ବଜନ, ସର୍ବଥା ସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି; ସେ ଆମେ ଯେଉଁଠି ଦେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା, ସେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କେହି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖିପାରିନାହାନ୍ତି। ଚକ୍ଷୁ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଧରିପାରିବା ନୁହେଁ। ସେ ନା ଯାତ୍ରା, ନା ପୁରୁଷ, ନା ନପୁଂସକ; ସେ ଉପରେ ନୁହେଁ, ନା ତଳେ, ନା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦିଗରୁ ଆସିଥିବା। ଦେହ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବ୍ୟାପିତ; ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ଦେହରେ ଅବିନାଶୀ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି; ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସେବାରେ ପ୍ରତିପାଦିତ କରନ୍ତି। ଏହି ବିଷୟରେ ଅଧିକ କଥା ନ କହିବା ଭଲ; ପ୍ରକୃତ ପୁରୁଷ ଦେହରୁ ଅଲଗା, ଯେଉଁଠି ଦେହ ଓ ପୁରୁଷର ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଭିନ୍ନତା ବୁଝିପାରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟି ରଖିଛନ୍ତି। ଦେହ ଯେଉଁଠି ପୁରୁଷର ଅଟୁଟ ଅଂଶ ଭାବରେ ଗଣନା କରାଯାଏ, ସେ ଅସୁଦ୍ଧ, ଅଶକ୍ତି, ଦୁଃଖଦାୟକ ଓ ଅସ୍ଥାୟୀ; ଏହି ଦେହ ପ୍ରକୃତ ଆତ୍ମା ନୁହେଁ। ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଦୁଃଖର ଆରମ୍ଭ ହେଲେ, ପୁରୁଷ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁସାରେ ସୁଖୀ, ଦୁଃଖୀ କିମ୍ବା ମୂଢ଼ ହୁଅନ୍ତି। ଯେପରି ଏକ ଖେତ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଚାରିଯିବା ପରେ ଅଙ୍କୁର ଦିଏ, ସେପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଅଜ୍ଞାନର ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଖ ଦିବା ନିବାସ କିମ୍ବା ଶେଷ ମୃତ୍ୟୁ—ଏହା ପୂର୍ବ ଓ ପରେ ଦିଏ ଦେହର ସଂଖ୍ୟା ହଜାର ହଜାର ଅଟୁଟ ଅଛି। ଦେହ ଶୋଷିଗଲା ବେଳେ, ପୁରୁଷ ଆସିଯାଏ ଓ ଯାଏ; କୌଣସି ଦିଏ ଦିବ୍ୟ ନିବାସ ତାଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏନାହିଁ। ଦେହରେ ଆବୃତ ଓ ଅଲଗା ହୋଇ, ସେ ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ତରଳ ମାଳା ମେଘ ଦ୍ୱାରା ଢାକିଯିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଏଠି ଆତ୍ମାର କାର୍ଯ୍ୟ ଦେହର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଚେସ୍ ବୋର୍ଡର ଘେରା ଭିତରେ ଏକ ଚାଲ ଦେଖାଯାଏ। କୌଣସି ଜଣେ ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କର ନୁହେଁ; ଏହି ଜନ୍ମରେ ପତ୍ନୀ, ପୁତ୍ର, ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସମ୍ମିଳନ କେବଳ ଏକ ଯାଦୃଚ୍ଛିକ ମିଳନ। ଯେପରି ଏକ ଦାରୁ ଦ୍ୱୀପରେ ଅନ୍ୟ ଦାରୁ ସହିତ ମିଳିଯିବା ପରେ ତାଳି ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଜୀବମାନଙ୍କର ସମ୍ମିଳନ ଓ ବିଚ୍ଛେଦ ହୁଏ। କେହି ଏକ ଦେହକୁ ଦେଖିପାରିବା, ଦେହ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବା ନୁହେଁ; ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଦୁଇଁ ଦେଖିପାରିବା, ଏହି ଦୁଇଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବା ନୁହେଁ। ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଅଚଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଜୀବ "ପଶୁ" ଭାବରେ ଗଣନା ହୁଏ; ଏହି ଉପମା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଦିଆଯାଏ। ବନ୍ଧନରେ ବାଧା ହୋଇ, ଉପଭୋଗ ଓ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରି, ପଶୁ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ—ଏହା ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଲୀଳାର ଉପକରଣ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହିପରି କହନ୍ତି। ଏହି ଅଜ୍ଞାନୀ ପ୍ରାଣୀ, ନିଜ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନଥିବା, ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଇଚ୍ଛାରେ ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକକୁ ଯାଏ। ଏହି ବାୟୁଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଋଷିମାନଙ୍କର ମନ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲା; ସେମାନେ ବାୟୁଙ୍କୁ, ଶୈବ ତତ୍ତ୍ୱର ଅନୁସାରୀ, ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ—"ଏହି 'ପଶୁ' ଓ 'ପାଶ' ଭାବରେ ଯେଉଁଠି କହାଯାଏ, ଏହାର ସ୍ୱାମୀ କିଏ? ସେ କିଏ?" ତାପରି ବାୟୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ଏକ ଅନ୍ତହିନ ଓ ଆନନ୍ଦ ଗୁଣର ନିବାସ, ସେ ଲୋକ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପଶୁଙ୍କୁ ପାଶରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ସେ ନଥିଲେ, ଏହି ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କିପରି ହେବ? କାରଣ, ପଶୁ ଓ ପାଶ ଦୁଇଁ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଅଚେତନ। ଯେପରି ଅଚେତନ ଦ୍ରବ୍ୟ ପ୍ରକୃତିରୁ ଆଣ୍ଠୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କିଛି କରିପାରେ ନାହିଁ, ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନୀ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ଉନ୍ମୁକ୍ତ ନହୁଏ; ବିଶ୍ୱ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ଉପରେ ନିଭର୍ସିତ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ପ୍ରଭୁ, ପଶୁ କିମ୍ବା ପାଶ ନୁହେଁ। ପଶୁଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ପ୍ରେରଣା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଯେପରି ଅନ୍ଧ ଜଣେ ଅନ୍ୟର ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ଚାଲିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ନିଜକୁ ପ୍ରେରକରୁ ଅଲଗା ବୁଝିପାରିବେ, ଏବଂ ପ୍ରଭୁଙ୍କର କୃପାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେବେ, ସେତେବେଳେ ଅମୃତତାର ଯୋଗ୍ୟ ହେବେ। ପଶୁ, ପାଶ ଓ ପ୍ରଭୁ ନିମିତ୍ତେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥିତି ଅଛି; ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖି, ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ପୁନଃଜନ୍ମରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇଁ—ନଶ୍ୱର ଓ ଅନଶ୍ୱର, ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ—ଏକଠା ଅଛନ୍ତି; ପ୍ରଭୁ, ବିଶ୍ୱର ମୁକ୍ତିଦାତା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଉପଭୋକ୍ତା, ଉପଭୋଗ୍ୟ ଓ ପ୍ରେରକ—ଏହି ତିନି ଜଣକୁ ବୁଝିବା ଦରକାର; ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ କିଛି ଜାଣିବାକୁ ନାହିଁ। ଯେପରି ତିଳରେ ତେଲ, ଦହିରେ ଘୃତ, ଝରଣାରେ ଜଳ, ଦାରୁରେ ଅଗ୍ନି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି, ସେପରି ସତତା ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଜଣେ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାତ୍ମାକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି, ଏକ ଅଲଗା ଆତ୍ମା ଭାବରେ। ସେ ପ୍ରଭୁ, ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିମୟୀ ଦେବୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଏହି ଜାଲ ବୁନନ୍ତି। ତାପରି ରୁଦ୍ର ଏକା ଅଛନ୍ତି; ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ନାହିଁ। ସେ ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି କରି, ପୁନଃ ସେ ଏହାକୁ ନିଜ ମଂଗଳରେ ଆଣନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚକ୍ଷୁ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମୁହଁ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ହାତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପିତ ଅଛନ୍ତି। ଏକ ମହାପ୍ରଭୁ, ଅକାଶ ଓ ଭୂମି ସୃଷ୍ଟି କରି, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ଉତ୍ସ ଓ ମୂଳ ଅଛନ୍ତି। ସେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ କୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଯିଏ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ; ରୁଦ୍ର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଧିକ, ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର କହିଛି। ମୁଁ ଏହି ପରମ ପୁରୁଷକୁ ଜାଣେ—ମହା, ଅମୃତ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଙ୍ଗ, ଅନ୍ଧକାରରୁ ପରେ, ପ୍ରଭୁ ଭାବରେ ନିବିସ୍ତ। ଏହି ପରମାତ୍ମାଠାରୁ ଉପରେ କିମ୍ବା ତଳେ କିଛି ନାହିଁ; ଏହିଠାରୁ ଛୋଟ କିମ୍ବା ବଡ଼ କିଛି ନାହିଁ; ସେ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିଶ୍ୱ ଭରିଯାଇଛି। ସମସ୍ତ ମୁହଁ, ମୁଣ୍ଡ, ଗଳା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପିତ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଗ୫ାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସମସ୍ତ ଆଖି, ମୁଣ୍ଡ, ମୁଁ, ହାତ, ପାଦ ଦ୍ୱାରା ସେ ସମସ୍ତକୁ ଆବୃତ କରି ଦାୟୀ—ଏହିପରି ଶିବ ସର୍ବଦା ସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।