ଏଠି ଏକ ଗଭୀର ଦେବତାତ୍ମକ ଉପାଖ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଉପରକୁ ଯିବା ଗତିକୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ କୁହାଯାଏ, ତଳକୁ ଯିବାକୁ ତାମସିକ ଏବଂ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଯାହା ଅଛି, ତାହାକୁ ରାଜସିକ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ପଞ୍ଚ ତନ୍ମାତ୍ରା, ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ, ପଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ—ଏହାମାନେ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏହି ଚାରିଟି—ପ୍ରକୃତି, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଓ ମନ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସାରାଂଶ ଭାବରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଏବଂ ତାହାର ବିକାର ଭାବେ ବିବେଚନା କରାଯାଇଛି। କାରଣ ଭାବରେ ଥିବା ବେଳେ ଏହାକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ କୁହାଯାଏ, ଫଳ ଭାବରେ ଥିଲେ ଏହାକୁ ବ୍ୟକ୍ତ କୁହାଯାଏ—ଯେପରିକି ଘଟ ବା ଦେହ। ଯେପରି ଘଟ ଅଥବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଫଳ ମାଟିରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ସେପରି ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତ ପଦାର୍ଥ ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଏକମାତ୍ର କାରଣ; ଦେହ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ତାହାର ଆଧାର ଓ ଅନୁଭବ କ୍ଷେତ୍ର ହେଉଛି, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ଯାହାକୁ 'ଆତ୍ମା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତାହା ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଅଲଗା କୌଣସି ସତ୍ତା ଅଛି କି? ନିଶ୍ଚୟ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଥିବା ଆତ୍ମା ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଦେହରୁ କିଛି ଅଲଗା ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଏହି ଭେଦ ବୁଝିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଆତ୍ମାକୁ ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କିମ୍ବା ଦେହ ସହିତ ଏକାତ୍ମ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ସ୍ମୃତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଅନିଶ୍ଚିତ ଓ ଦେହ ଅନୁଭୂତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଟୁଟ ରହେ। ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ସ୍ମୃତି ଓ ଅନୁଭୂତିର ଆନ୍ତରିକ ସାକ୍ଷୀ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞେୟର କ୍ଷେତ୍ର ଯିଏ, ତାହାକୁ ବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତରେ 'ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ଚିରନ୍ତନ ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତଥାପି କେହି ତାଙ୍କୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଚକ୍ଷୁ ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଧରିପାରିବେ ନାହିଁ। ସେ ନା ନାରୀ, ନା ପୁରୁଷ, ନା ନପୁଂସକ; ସେ ଉପରେ, ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ତଳେ କିମ୍ବା କୌଣସି ଦିଗରୁ ନୁହେଁ। ଦେହ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେହ ଭିତରେ ବସିଛନ୍ତି, ଚର ଅଚର ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଅବିନାଶୀ—ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଜ୍ଞାନୀ ମନନ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ସାରକଥା, ପୁରୁଷ ଦେହରୁ ଅଲଗା; ଯେମାନେ ଏହି ଭେଦକୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଭ୍ରାନ୍ତିରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଦେହ, ଯାହାକୁ ପୁରୁଷର ଦେହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ଅଶୁଚି, ଅଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦୁଃଖମୟ ଓ ଅନିତ୍ୟ; ଏହା ସତ୍ୟ ପୁରୁଷ ନୁହେଁ। ଅଶୁଭ ମୂଳ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ପୁରୁଷ ନିଜ କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଶୁଭ, ଅଶୁଭ କିମ୍ବା ମୋହିତ ହୁଏ। ଯେପରି ଜମିକୁ ପାଣି ଦେଲେ ଚାରା ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ, ସେପରି ଅଜ୍ଞାନରେ ଭିଜିଥିବା କର୍ମ ଦେହକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଅତି ଆନନ୍ଦ ଦେବା ଥାଉ କିମ୍ବା ଶେଷ ମୃତ୍ୟୁ ଥାଉ—ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ ସମସ୍ତ ଦେହ ହଜାର ହଜାର ରୂପ ନେଇଥାଏ। ଆସି-ଯିବାରେ, ଦେହ ଖରାପ ହେଲେ, ଏହି ଦେହଧାରୀ କେଉଁଠିଓ ନିଶ୍ଚଳ ଆଶ୍ରୟ ପାଉନାହିଁ। ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଓ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ସେ ଆକାଶର ଚାନ୍ଦ ଯେପରି ମେଘରେ ଢାକାଯାଏ, ସେପରି ଦେଖାଯାଏ। ଏଠି, ଆତ୍ମାର କ୍ରିୟା ବହୁ ଦେହର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ବିବିଧ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଚେସ୍ ଖେଳରେ ଏକ ଘୋଡ଼ା ବିଭିନ୍ନ ଚାରିଦିଗରେ ଚଳିଥାଏ। କେହି କାହାର ନୁହେଁ, କେହି କାହା ସ୍ୱାମୀ ନୁହେଁ; ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁତ୍ର, ବାନ୍ଧବ ଭେଟିବା କେବଳ ଏକ ସଂଯୋଗ ମାତ୍ର। ଯେପରି ସମୁଦ୍ରରେ ଦୁଇଟି କାଠ ଏକାଠି ହୋଇ, ପୁନଃ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ଜୀବମାନଙ୍କର ମିଳନ। ଏକ ଦେହକୁ କେହି ଦେଖେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଦେହ ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ; ଅନ୍ୟ କେହି ଦୁଇଝଣକୁ ଦେଖେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମାରୁ ନିର୍ଜୀବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ 'ପଶୁ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ସମସ୍ତ ଜୀବ ପାଇଁ ଉଦାହରଣ। ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା, ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ଏହି ପ୍ରାଣୀ 'ପଶୁ' ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କ ଲୀଳାର ଉପକରଣ ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି। ଏହି ଅଜ୍ଞାନୀ ପ୍ରାଣୀ, ନିଜ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଉପରେ ଅଶକ୍ତ, ଭଗବାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକକୁ ଯାଏ। ବାୟୁଙ୍କର ଏହି ବାଣୀ ଶୁଣି, ଋଷିମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଶିବ ତତ୍ତ୍ୱର ଦକ୍ଷ ବାୟୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—'ଏହି ପଶୁ ଓ ବନ୍ଧନ କୁହାଯାଏ, ତାଙ୍କ ଉପରେ ବିଶିଷ୍ଟ ସ୍ୱାମୀ କିଏ? ସେ କିଏ?' ତେବେ, ଏକ ଅସୀମ ଗୁଣର ଧାମ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର କର୍ତ୍ତା, ଭଗବାନ ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ବିନା ଏହି ସୃଷ୍ଟି କିପରି ଚାଲିପାରିବ? କାରଣ, ପଶୁ ଓ ବନ୍ଧନ ଦୁହେଁ ଜଡ଼ ଓ ଅଜ୍ଞାନୀ। ପ୍ରକୃତିରୁ ଆଣୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେଉଁ କିଛି ଜଡ଼, ସେମାନେ କେବଳ ଜ୍ଞାନବାନ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ଚଳିଥାନ୍ତି। ଏହି ଜଗତ ଏକ ଫଳ, ଏହା କର୍ତ୍ତା ଉପରେ ନିର୍ଭର୍ଷୀଳ ଏବଂ ଏକାଧିକ ଉପାଦାନର ମିଶ୍ରଣ; ତେଣୁ କର୍ତ୍ତା ଭୂମିକା ଭଗବାନଙ୍କର, ପଶୁ କିମ୍ବା ବନ୍ଧନର ନୁହେଁ। ପଶୁମାନଙ୍କର କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଯେପରି ଅନ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଚଲନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ କେହି ଆତ୍ମାକୁ ଉପଦେଷ୍ଟାଠାରୁ ଅଲଗା ବୋଲି ଜାଣିବେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇବେ, ସେ ଅମୃତତ୍ୱ ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ପଶୁ, ବନ୍ଧନ ଓ ଭଗବାନ—ଏମାନଙ୍କର ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥା ଅଛି; ଏହାକୁ ଜାଣି, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ପୁନର୍ଜନ୍ମରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଦୁଇ—ନଶ୍୵ର ଓ ଅବିନାଶୀ, ବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ—ଏକାତ୍ମ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି; ଭଗବାନ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମୋକ୍ଷଦାତା, ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଭୋକ୍ତା, ଭୋଗ୍ୟ ଓ ଉପଦେଷ୍ଟା—ଏହି ତିନିଜଣକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ; ଏହିଠାରୁ ଅଧିକ କିଛି ଜାଣିବାକୁ ଅବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ। ଯେପରି ତିଲ ବୀଜ ଭିତରେ ତେଲ, ଦଧିରେ ଘିଁ, ନଦୀରେ ପାଣି, କାଠରେ ଅଗ୍ନି ଲୁକାଇ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଏହି ସତ୍ୟ ଏହି ଜଗତର ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ତତ୍ତ୍ୱ।