ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ କଥାରେ କର୍ମ ଏକ ଅଜସ୍ର ଚକ୍ର ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି, ଯାହା ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ତାହାର ଫଳ ହେଉଛି ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ। କର୍ମର କୌଣସି ଆରମ୍ଭ ନାହିଁ, ଏହି ଅବିଦ୍ୟା ଭିତିକର ଏବଂ ମଳ କ୍ଷୟ ହେଲେ ଏହାର ଶେଷ ହୁଏ। ଏହି କର୍ମର ନାଶ ପାଇଁ ଅନୁଭୂତି ଅବଶ୍ୟକ, ଏହି ଅନୁଭୂତିର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦେହ ଏହି ଅନୁଭୂତିର ଉପକରଣ, ଯାହା ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତଃକରଣ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ମଳ କେବଳ ଅନ୍ତଃକରଣର ଶୁଦ୍ଧତା ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ବିଶେଷ କୃପା ଦ୍ୱାରା ନାଶ ପାଏ। ଆତ୍ମାର ଏହି ମଳ ନାଶ ହେଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ଶିବଙ୍କ ସମାନ ହୋଇଯାଆନ୍ତି। ଏଠି ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ—କଳା ଆଦି ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱର କର୍ମ କ’ଣ? ଏହି କର୍ମ କିପରି ଅଲଗା? ଅନୁଭବକ କିଏ? ଆତ୍ମା କିଏ, ଏବଂ କିଏ ତାହାକୁ ଚିହ୍ନଟ କରେ? ଏହି ଅବ୍ୟକ୍ତର ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ? କେମିତି ଏହାକୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ? ଏହି ଅନୁଭୂତିର ଆଶ୍ରୟ କ’ଣ? ଦେହ କ’ଣ? ଜ୍ଞାନ ଦିଗ ଓ କ୍ରିୟାକୁ ଦେଖାଏ, କାଳ ଆସକ୍ତିର ଆରମ୍ଭ କରେ, କାଳ ସୀମା ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ କ୍ରମ ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। ଯେଉଁଠି ଅବ୍ୟକ୍ତ ଏହି ସମସ୍ତର କାରଣ, ଏହି ତିନି ଗୁଣର ଧାରକ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ଲୟର ମୂଳ। ଏହି ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ପ୍ରଧାନ ଓ ପ୍ରକୃତି ବୋଲି ତତ୍ତ୍ୱବିଚାରୀ ମନ୍ଦିରେ କୁହନ୍ତି। କଳାରୁ ଯେଉଁ ଦ୍ରଶ୍ୟମାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହା ଅବ୍ୟକ୍ତ ଲକ୍ଷଣର, ଏହି ଦୁଃଖ, ସୁଖ ଓ ମୋହର ମିଶ୍ରଣ, ଏହାକୁ ଗୁଣଧାରୀ ତିନି ପ୍ରକାରରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍—ଏହି ତିନି ଗୁଣ ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ପ୍ରକୃତିରେ ଏହି ଗୁଣ ତିନିଟି ତିନିଏ ତେଲ ଭଳି ତିଳ ମଧ୍ୟରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି। ସୁଖ ଓ ସୁଖର କାରଣ ସାଧାରଣତଃ ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ତାହାର ବିପରୀତ ରାଜସିକ, ଅଳସ୍ୟ ଓ ମୋହ ତାମସିକ। ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତି ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ଅଧୋଗତି ତାମସିକ, ମଧ୍ୟଗତି ରାଜସିକ। ଏଠି ପଞ୍ଚ ତନ୍ମାତ୍ରା, ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ, ପଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ପ୍ରଧାନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର, ମନ—ଏହି ଚାରିଟି ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ତାହାର ବିକାର। କାରଣ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହାକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ, କାର୍ଯ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଭ୍ୟକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ମାଟିର ମାନେ ଘଡ଼ା ଭଳି। ଯେପରି ଘଡ଼ା ମାଟିରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେପରି ଦେହ ଓ ଦୃଶ୍ୟମାନ ବସ୍ତୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଠାରୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନୁହେଁ। ଏହିପରି ଅବ୍ୟକ୍ତ ଏକମାତ୍ର କାରଣ, ଉପକରଣ ଓ ଦେହ ଏହାର ଆଶ୍ରୟ ଓ ଅନୁଭୂତିର କ୍ଷେତ୍ର, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ଆତ୍ମା ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ତାହା ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଦେହ ଠାରୁ ଅଲଗା ଅସ୍ତିତ୍ୱ କିପରି? ନିଶ୍ଚୟ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଆତ୍ମାର କିଛି ଅଲଗା ସ୍ୱରୂପ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଏହି ତାତ୍ତ୍ୱିକ ତଫାତ୍ ବୁଝିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଲୋକେ ଆତ୍ମାକୁ ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କିମ୍ବା ଦେହ ସହ ଏକ ମାନନ୍ତି ନାହାନ୍ତି, କାରଣ ମନ, ସ୍ମୃତି, ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଅନିଶ୍ଚିତ ଓ ଦେହ ଅନୁଭୂତି ଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତ ଓ ସ୍ମୃତ ଜିନିଷର ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ସାକ୍ଷୀ, ସମସ୍ତ ବିଷୟର କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତରେ 'ଅନ୍ତର୍ଯାମୀ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସଦା ଅବିନାଶୀ ଭାବେ ବସିଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କେହି ତାଙ୍କୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କେଉଁଠି ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ। ସେ ଚକ୍ଷୁ କିମ୍ବା କୌଣସି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଏ ନାହିଁ। ସେ ନା ସ୍ତ୍ରୀ, ନା ପୁରୁଷ, ନା ନପୁଂସକ; ସେ ଉପରେ, ତଳେ, କିମ୍ବା ଆଉ କେଉଁଠି ନୁହେଁ। ଦେହ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେହରେ ଥାନ୍ତି, ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ଦୁହିଁରେ ଅବିନାଶୀ ଭାବେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଚିନ୍ତନରେ ଦେଖନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ କଥାର ସାର—ପୁରୁଷ ଦେହଠାରୁ ଅଲଗା। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ତଫାତ୍ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଭ୍ରମିତ ମତ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଦେହ ପୁରୁଷର ଅଂଶ ଭାବେ କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଅଶୁଦ୍ଧ, ନିର୍ବଳ, ଦୁଃଖମୟ ଓ ଅନିତ୍ୟ—ଏହି ଦେହ ନିଜ ଆତ୍ମା ନୁହେଁ। ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟର ବୀଜ ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇ, ପୁରୁଷ ନିଜ କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ସୁଖୀ, ଦୁଃଖୀ କିମ୍ବା ମୂଢ଼ ହୁଏ। ଯେପରି କ୍ଷେତ୍ରରେ ପାଣି ଦେଲେ ଚାରା ହୁଏ, ତେପରି ଅବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଭିଜା କର୍ମ ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ସେ ଅସଂଖ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରେ, ଯେଉଁଠି କେବେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଖ ଅଛି, କେବେ ଅନ୍ତିମ ମୃତ୍ୟୁ ଅଛି, କେବେ ଭବିଷ୍ୟତ, କେବେ ଅତୀତ। ଦେହ ପୁରୁଣା ହେଲେ ପୁନଃ ପୁନଃ ଆସିଯାଏ, କିନ୍ତୁ କେଉଁଠି ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ଆଶ୍ରୟ ମିଳେ ନାହିଁ। ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯିବା ଏହି ପୁରୁଷ, ଆକାଶରେ ମେଘରେ ଢାକା ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଏଠି ଆତ୍ମାର କ୍ରିୟା ଅନେକ ଦେହ ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଚେସ୍ ବୋର୍ଡରେ ଗୋଟି ଚଳା ଦେଖାଯାଏ। କେହି କାହାରି ନୁହେଁ, କାହାରି କେହି ନୁହେଁ; ପତ୍ନୀ, ପୁତ୍ର, ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ସହ ଏହି ମିଳନ ସଂଯୋଗ ମାତ୍ର। ଏହା ସମୁଦ୍ରରେ ଦୁଇଟି କାଠ ଯେପରି ମିଳିଥାଏ, ପୁନି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଜୀବର ସଂଯୋଗ। କେହି ଏହି ଦେହକୁ ଦେଖେ, କିନ୍ତୁ ଦେହ ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ; ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଦୁହିଁକୁ ଦେଖେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଅଚଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ 'ପଶୁ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ। ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା, ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ଏହି ପ୍ରାଣୀ 'ପଶୁ' ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ଏହି ଲୋକ ଭଗବାନଙ୍କ ଲୀଳାର ଉପକରଣ। ଏହି ଅଜ୍ଞାନୀ ପ୍ରାଣୀ ନିଜ ଦୁଃଖ-ସୁଖରେ ଅଶକ୍ତ, ଭଗବାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକକୁ ଯାଏ। ଏହି ବାୟୁଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଋଷିମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ, ସେହି ବାୟୁଙ୍କୁ, ଯିଏ ଶୈବ ତତ୍ତ୍ୱର ଦକ୍ଷ, ବନ୍ଦନା କରି କହିଲେ—"ଏହି 'ପଶୁ' ଓ 'ପାଶ' ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱାମୀ କିଏ? ସେ କିଏ, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ?