ପ୍ରକୃତିକୁ ନଶ୍ୱର ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଆତ୍ମାକୁ ଅବିନାଶୀ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ । ଏହି ଦୁଇଁଠିକୁ ଚଳାଇଥିବା ଜଣେ ଅନ୍ୟ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁ, ସେହି ପରମେଶ୍ୱର । ଏହି ପ୍ରକୃତି କ’ଣ? ଆତ୍ମା କିଏ? ଏମାନେ କେମିତି ଜଡିତ? ଏହି ସବୁକୁ ଚଳାଇବା ଲୋକ କିଏ? ମାୟାକୁ ପ୍ରକୃତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମା ଆବୃତ ହୁଏ । ଏହି ଯୋଗ ପ୍ରାଚୀନ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଏଠିରେ ଶିବ ହେଉଛନ୍ତି ଚଳାନ୍ତା ପ୍ରଭୁ । ଏହି ମାୟା କ’ଣ? ଏହିର ସ୍ୱଭାବ କ’ଣ? ମାୟା କେମିତି ଆବୃତ କରେ? ଏହାର ମୂଳ କ’ଣ? ଏହା କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ? ଶିବତ୍ୱ କ’ଣ? ଶିବ କେଉଁଠୁ? ମାୟା ହେଉଛି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶକ୍ତି; ଯିଏ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ସେ ଚେତନାମୟ । ମଳ, ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଅଶୁଦ୍ଧି, ଚେତନାକୁ ଆଛାଦିତ କରେ; ଶୁଦ୍ଧି ହେଉଛି ଜନ୍ମଜାତ ଶିବତ୍ୱ । ମାୟା କେମିତି ସର୍ବବ୍ୟାପୀକୁ ଆଛାଦିତ କରେ? ଏହି ଆଛାଦନ କାହିଁକି ହୁଏ? ଏହା କେମିତି ମଣିଷ ମଧ୍ୟରେ ଘଟେ ଓ କେମିତି ଏହି ଆବୃତି ଦୂର ହୁଏ? ଯଦିଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ତଥାପି ଏଠି ଗୁପ୍ତତା ଅଛି, କାରଣ କର୍ମ—ଯାହା କଳା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ—ଏହା ଅନୁଭବର କାରଣ ହୁଏ, ଏବଂ ମଳ ନାଶ ହେଲେ ଏହା ଶେଷ ହୁଏ । କଳା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ’ଣ? କର୍ମ କ’ଣ? ଏହା କେମିତି ବର୍ଣ୍ଣିତ? ଏହାର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ କ’ଣ? ଏହାର ଫଳ କ’ଣ? ଏହାର ଆଧାର କ’ଣ? କିଏ କ’ଣ ଅନୁଭବ କରେ, କେମିତି ଏହା ଉପଭୋଗ ହୁଏ? ମଳ ନାଶର କାରଣ କ’ଣ? ଯାହାର ମଳ ନାଶ ହୋଇଛି, ସେଠାରେ କ’ଣ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ? କଳା, ଜ୍ଞାନ, ରାଗ, କାଳ ଓ ନିୟତି—ଏହି ପାଞ୍ଚଟିକୁ କଳା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଅନୁଭବକାରୀକୁ ପୁରୁଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ପୁଣି, କର୍ମ ହେଉଛି ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପର ମିଶ୍ରଣ, ଯାହାର ଫଳ ହେଉଛି ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ; ଏହାର ଆରମ୍ଭ କେବେ ନାହିଁ, ମଳ ଶେଷ ହେଲେ ଏହା ଶେଷ ହୁଏ, ଏହା ଅଜ୍ଞାନରେ ଆଧାରିତ । ଅନୁଭବ ହେଉଛି କର୍ମ ନାଶ ପାଇଁ; ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ଅନୁଭବ ମାନ୍ୟ ଭୂମି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଦେହ, ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ ହୁଏ । ମଳ ନାଶ ହୁଏ ଅନ୍ତଃକରଣର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ବିଶେଷ କୃପା ଦ୍ୱାରା; ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମାର ମଳ ନାଶ ହୁଏ, ପୁରୁଷ ଶିବ ସମାନ ହୁଏ । କଳା ଆଦି ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱର କର୍ମ କ’ଣ ଓ କେମିତି ଏହା ଭିନ୍ନ? କିଏ ଅନୁଭବକାରୀ, ଆତ୍ମାକୁ କିଏ ପୁରୁଷ ବୋଲି କୁହନ୍ତି? ଅବ୍ୟକ୍ତର ସ୍ୱଭାବ କ’ଣ, କେଉଁ ରୂପରେ ଏହା ଅନୁଭବ ହୁଏ? ଅନୁଭବରେ ଏହାର ଆଶ୍ରୟ କ’ଣ, ଦେହ କ’ଣ? ଜ୍ଞାନ ଦିଗ ଓ କ୍ରିୟାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ; କାଳ ରାଗକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ; କାଳ ସେଠାରେ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରକ, ନିୟତି ହେଉଛି ନିୟମକ । ଅବ୍ୟକ୍ତ ହେଉଛି କାରଣ, ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଥାଏ, ସମସ୍ତର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଲୟର ମୂଳ; ଏହାକୁ ମୂଳ ପଦାର୍ଥ ଓ ପ୍ରକୃତି ବୋଲି ତତ୍ତ୍ୱ ବିଚାରକ ମନେ କରନ୍ତି । କଳା ରୁ ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହା ଅବ୍ୟକ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରି, ସୁଖ, ଦୁଃଖ ଓ ମୋହ ତିନି ପ୍ରକାରର ଅନୁଭବ ଦେଖାଏ, ଗୁଣଧାରୀ ମନୁଷ୍ୟ ଏହାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି । ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍—ଏହି ତିନି ଗୁଣ ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ପ୍ରକୃତିରେ ଏମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପରେ ରହନ୍ତି, ତିଳରେ ତେଲ ଭଳି । ସାଧାରଣତଃ, ସୁଖ ଓ ସୁଖର କାରଣ ସାତ୍ତ୍ୱିକ; ଏହାର ବିପରୀତ ରାଜସିକ; ନିଷ୍କ୍ରିୟତା ଓ ମୋହ ତାମସିକ । ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଗତିକୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ଅଧୋଗତିକୁ ତାମସିକ, ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଗତିକୁ ରାଜସିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ପାଞ୍ଚ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭୂତ, ପାଞ୍ଚ ସ୍ଥୂଳ ଭୂତ, ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ—ଏମାନେ ଗଣନା ହୁଅନ୍ତି । ମୂଳ ପଦାର୍ଥ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର, ମନ—ଏହି ଚାରିଟି ହେଉଛି ଅବ୍ୟକ୍ତ ତଥା ଏହାର ବିକାର । କାରଣ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହାକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଫଳ ଅବସ୍ଥାରେ ବ୍ୟକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ମାଟି ଭିତରୁ ମାଟିର ଭାଣ୍ଡ ବା ଦେହ ଭଳି । ଯେପରିକି ଭାଣ୍ଡ ମାଟିଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ସେପରି ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଅବ୍ୟକ୍ତଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ । ଏହିପରି, ଅବ୍ୟକ୍ତ ହିଁ ଏକମାତ୍ର କାରଣ; ଉପକରଣ ଓ ଦେହ ଏହାର ଆଧାର, ଏହା ଯାହାକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ତାହା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ । ଏହି ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ବୁଦ୍ଧି ଛାଡ଼ି ‘ଆତ୍ମା’ ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେ ଅଲଗା ଅସ୍ତିତ୍ୱ କ’ଣ ଅଛି? ନିଶ୍ଚୟ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପାଇଁ ଆତ୍ମାର ଏକ ଭିନ୍ନତା ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଏହାର କାରଣ ବୁଝିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ । ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଦେହ ସହିତ ଆତ୍ମାର ଏକତ୍ୱ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ସ୍ମୃତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ଷମତା ଅନିଶ୍ଚିତ ଓ ଦେହ ଅନୁଭୂତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୀମିତ । ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ସ୍ମୃତ ଓ ଅନୁଭୂତ ବସ୍ତୁର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ସାକ୍ଷୀ ଓ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞେୟର କ୍ଷେତ୍ର ଯିଏ, ବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତ ତାକୁ ‘ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ’ ବୋଲି କୁହନ୍ତି । ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି, ସଦା ଅବିନାଶୀ ଭାବରେ ବସିଛନ୍ତି; ତଥାପି, ସେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କାହାର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆସନ୍ତି ନାହିଁ । ଚକ୍ଷୁ ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ସେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ । ସେ ନା ନାରୀ, ନା ପୁରୁଷ, ନା କ୍ଲିବ; ନା ଉପରେ, ନା ତଳେ, ନା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନରୁ । ଦେହ ବିହୀନ, କିନ୍ତୁ ଦେହରେ ବିଦ୍ୟମାନ, ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ, ଅବିନାଶୀ—ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ତଃଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ସଦା ଦେଖନ୍ତି । ଅଧିକ କଥା କାହିଁକି କହିବେ? ପୁରୁଷ ଦେହରୁ ଭିନ୍ନ; ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଭିନ୍ନତା ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଭ୍ରାନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟି ଧାରଣ କରନ୍ତି । ଏହି ଦେହ, ଯାହାକୁ ପୁରୁଷର ଦେହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଅଶୁଦ୍ଧ, ଅଶକ୍ତ, ଦୁଃଖମୟ ଓ ଅନିତ୍ୟ; ଏହା ଏହାର ସ୍ୱରୂପ ନୁହେଁ । ଅପରାଧ ର ବୀଜ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ପୁରୁଷ ନିଜ କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ସୁଖୀ, ଦୁଃଖୀ ବା ମୂଢ଼ ହୁଏ । ଏକ କ୍ଷେତ୍ର ଜଳ ଦ୍ୱାରା ସିଞ୍ଚିତ ହେଲେ ଯେପରି ଅଙ୍କୁର ହୁଏ, ସେପରି ଅଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର୍ମ ଦେହକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ । ଅତି ସୁଖର ଆଶ୍ରୟ ଓ ଶେଷ ମୃତ୍ୟୁ—ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଓ ପୂର୍ବ ଦୁଇଁ—ତାଙ୍କର ଦେହ ହଜାର ହଜାର ଥାଏ ।