ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସୃଷ୍ଟିର ସ୍ୱାମୀ ଓ ନାୟକଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଜଣାଇ, ଗାୟତ୍ରୀ ସହିତ ତିନି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନକୁ ଅଧିଗମ କରିଥିଲେ। ଏହା ପରେ, ଚତୁର୍ମୁଖ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଏହି ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସମସ୍ତ ଚର ଅଚର ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସୃଜନ କରିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ତମ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ପାଇଥିଲେ, ସେହି ଜ୍ଞାନକୁ ମୁଁ ମୋର ତପସ୍ୱି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି। "ତୁମେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ପାଇଛ, ଏହା କ'ଣ? ଏହି ଜ୍ଞାନ ଏକ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ପରେ ମାନବକୁ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ," ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା। ମୁଁ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଆତ୍ମା, ବନ୍ଧନ ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲି; ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଧାରରେ ସୁଖ ଅନ୍ୱେଷଣ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ଥିର ହେବା ଉଚିତ। ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖ କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦୂର ହୁଏ; ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ତତ୍ୱ ବିବେକ, ଏବଂ ତତ୍ୱ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର। ଚେତନ, ଅଚେତନ ଓ ଦୁଇଁଠାରୁ ନିୟନ୍ତା—ଏହି ତିନିଟିକୁ କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ଆତ୍ମା, ବନ୍ଧନ ଓ ଭଗବାନ କୁହାଯାଏ। ଅବିନାଶୀ, ବିନାଶୀ ଓ ଦୁଇଁଠାରୁ ଉଚ୍ଚତର—ଏହି ତିନିଟିକୁ ତତ୍ୱଜ୍ଞାନୀମାନେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଅବିନାଶୀ ହେଉଛି ଆତ୍ମା, ବିନାଶୀ ହେଉଛି ବନ୍ଧନ, ଏବଂ ଦୁଇଁଠାରୁ ଉପରେ ଥିବା ଭଗବାନ। "ଏହି ଅବିନାଶୀ କ'ଣ, ବିନାଶୀ କ'ଣ, ଏବଂ ଏହି ଦୁଇଁଠାରୁ ଉଚ୍ଚତର କ'ଣ? ମୋତେ କୁହ, ବାୟୁଦେବ," ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା। ପ୍ରକୃତି କୁହାଯାଏ ବିନାଶୀ; ଆତ୍ମା କୁହାଯାଏ ଅବିନାଶୀ। ଏକ ଅନ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବାନ, ଦୁଇଁଠାକୁ ପ୍ରେରିତ କରନ୍ତି। "ପ୍ରକୃତି କ'ଣ, ଆତ୍ମା କ'ଣ, ସେମାନେ କିପରି ସଂଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ପ୍ରେରକ ଭଗବାନ କିଏ?" ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା। ମାୟା କୁହାଯାଏ ପ୍ରକୃତି; ଆତ୍ମା ମାୟାରେ ଆବୃତ। ସେମାନଙ୍କ ସଂଯୋଗ ଆଦି କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା; ଶିବ ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରେରକ ଭଗବାନ। "ମାୟା କ'ଣ, ଏହାର ସ୍ୱଭାବ କିପରି, ଏହା କିପରି ଆବୃତ କରେ, ମୂଳ କ'ଣ, ଶିବତ୍ୱ ଏବଂ ଶିବ କ'ଠୁ?" ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା। ମାୟା ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶକ୍ତି; ମାୟାରେ ଆବୃତ ଅବସ୍ଥା ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବ। ମଳ ନିଜର ଅଶୁଦ୍ଧତା ଚେତନାକୁ ଆବୃତ କରେ; ଶୁଦ୍ଧତା ନିଜର ଶିବତ୍ୱ। "ମାୟା କିପରି ସৰ্বବ୍ୟାପୀକୁ ଆବୃତ କରେ, କିପରି ଏହା ମନୁଷ୍ୟରେ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହା କିପରି ଦୂର ହୁଏ?" ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା। ସେହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆବୃତ ହେବାର କାରଣ କର୍ମ; କଲା ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ କର୍ମ ଅନୁଭବର କାରଣ, ଏବଂ ମଳ ନଶ୍ଟ ହେଲେ ଏହା ଶେଷ ହୁଏ। "କଲା ଓ ଅନ୍ୟ କ'ଣ, କର୍ମ କ'ଣ, ଏହାର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ କ'ଣ, ଫଳ କ'ଣ, ଆଧାର କ'ଣ?" ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା। "କିଏ କ'ଣ ଅନୁଭବ କରେ, କିପରି ଏହା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ମଳ ନଶ୍ଟ ହେବାର କାରଣ କ'ଣ, ଏବଂ ମଳ ନଶ୍ଟ ହେବାର ପରେ ବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ୱଭାବ କ'ଣ?" ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା। କଲା, ଜ୍ଞାନ, ରାଗ, କାଳ ଓ ନିୟତି—ଏହି ପଞ୍ଚଟିକୁ କଲା ଓ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଅନୁଭବକାରୀ ହେଉଛି ପୁରୁଷ। କର୍ମ, ଯାହା ଉପାଦି ଓ ଅନୁପାଦି ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ଫଳରେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି; ଏହାର କୌଣସି ଆରମ୍ଭ ନାହିଁ, ମଳ ଶେଷ ହେଲେ ଏହା ଶେଷ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହା ଅଜ୍ଞାନ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଅନୁଭବ କର୍ମ ନଶ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଅଛି; ଅବ୍ୟକ୍ତ ହେଉଛି ଅନୁଭବର କ୍ଷେତ୍ର। ଦେହ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓ ବାହ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବର ଉପାୟ। ଆତ୍ମାର ମଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନ୍ତରିକ ଅବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ଶିବଙ୍କ ଦୟାରେ ଦୂର ହୁଏ; ମଳ ନଶ୍ଟ ହେଲେ ବ୍ୟକ୍ତି ଶିବ ସମାନ ହୁଏ। "କଲା ଓ ଅନ୍ୟ ପଞ୍ଚ ତତ୍ୱର କର୍ମ କ'ଣ, ବ୍ୟକ୍ତି କିଏ, ଆତ୍ମା କୁହିବାକୁ କିଏ?" ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା। "ଅବ୍ୟକ୍ତର ସ୍ୱଭାବ କ'ଣ, ଏହା କିପରି ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ଅନୁଭବର ଆଧାର କ'ଣ, ଦେହ କ'ଣ?" ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା। ଜ୍ଞାନ ଦିଶା ଓ କ୍ରିୟା କୁ ଦେଖାଏ; କାଳ ରାଗ ଆରମ୍ଭ କରେ; କାଳ ଏଠାରେ ସୀମା ଦେଇଥାଏ, ନିୟତି ନିୟମକ ଭାବରେ ଅଛି। ଅବ୍ୟକ୍ତ ହେଉଛି ତିନି ଗୁଣ ସହିତ କାରଣ, ସମସ୍ତର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶ, ଏହାକୁ ପ୍ରଧାନ ଓ ପ୍ରକୃତି କୁହାଯାଏ। କଲାରୁ ମନିଫେଷ୍ଟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଅବ୍ୟକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ବିଶିଷ୍ଟ; ସୁଖ, ଦୁଃଖ ଓ ମୋହ ଦ୍ୱାରା ତିନିପ୍ରକାର ଅନୁଭବ ହୁଏ। ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍ ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଗୁଣ; ପ୍ରକୃତିରେ ଏହି ଗୁଣ ତେଲ ଭଳି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି। ସୁଖ ଓ ସୁଖର କାରଣ ସାଧାରଣତଃ ସାତ୍ତ୍ୱିକ; ବିପରୀତ ରାଜସିକ, ନିର୍ଜୀବତା ଓ ମୋହ ତାମସିକ। ଉପରକୁ ଗତି ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ତଳକୁ ତାମସିକ, ମଧ୍ୟରେ ରାଜସିକ। ପଞ୍ଚ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ୱ, ପଞ୍ଚ ଅସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ୱ, ପଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଗଣନା କରାଯାଏ। ପ୍ରଧାନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଓ ମନ—ଏହି ଚାରିଟି ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ତାହାର ବିକାର। କାରଣ ଅବସ୍ଥାରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଫଳ ଅବସ୍ଥାରେ ବ୍ୟକ୍ତ, ମାଟି ଓ ଦେହ ଭଳି। ମାଟି ଭଳି ପାତ୍ର ଏବଂ ଫଳ ମାଟିଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତ ଅବ୍ୟକ୍ତଠାରୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଏକମାତ୍ର କାରଣ; ଉପକରଣ ଓ ଦେହ ଏହାର ଆଧାର, ଅନୁଭବ ଏହା ଉପରେ—ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। 'ଆତ୍ମା' ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ, ତା'ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଦେହ ଠାରୁ ଅଲଗା କ'ଣ ଏକ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଛି? ନିଶ୍ଚୟ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପାଇଁ ଆତ୍ମା ଓ ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଦେହ ଠାରୁ କିଛି ଭିନ୍ନତା ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଏହାର କାରଣ ଅତି ଦୁର୍ଗମ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଆତ୍ମାକୁ ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କିମ୍ବା ଦେହ ସହିତ ଏକତା ମନେ କରନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ମନ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ଷମତା ଅନିଶ୍ଚିତ ଓ ଦେହ ଅବଧି ଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି। ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ସ୍ମୃତି ଓ ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା ଯାହାର ଅନ୍ତର୍ନିରୀକ୍ଷକ ଅଛି, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞେୟର କ୍ଷେତ୍ର ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଅଛି, ସେହି 'ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ' ବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତରେ କୁହାଯାଏ।