ଏକ ଦୀର୍ଘ ଯଜ୍ଞର ଶେଷରେ, ପରମ ଦୟାରେ, ବାୟୁ ଦେବତା ଏଠାରେ ଆସିବେ; ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତି ହେବ, ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଲାଭ ହେବ। ପରମ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଏହି ଉପଦେଶ ପାଇଁ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏଠାକୁ ପଠାଯାଇଛୁ, ମହାନ ଜନ, ଆପଣଙ୍କ ଆଗମନ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଗ୍ରହ କରୁଛୁ। ଏହି ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ଯଜ୍ଞରେ ବସି, ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଆସିବା ବାହାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ରଖିନାହିଁ। ଏହି ପ୍ରାଚୀନ କଥା ଶୁଣି, ଦୀର୍ଘ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଋଷିମାନେ ବାୟୁଙ୍କୁ ଘେରି ରଖିଲେ; ବାୟୁ ଦେବତା ଆନନ୍ଦିତ ଚିତ୍ତରେ ସେଠି ବସିଲେ। ତାପରେ, ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାରେ, ଶିବଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ବାୟୁ ଦେବତା କଥା କହିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ନୈମିଶାରଣ୍ୟର ନିମ୍ନତମ ବାସିନ୍ଦାମାନେ, ସମ୍ମାନରେ ବାୟୁ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ପ୍ରଭୁ ସମ୍ପର୍କିତ ଜ୍ଞାନ କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ? ଶିବଙ୍କ ଅପ୍ରକଟ ରୂପ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଜନ୍ମ, ତାହା କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ?” ବାୟୁ ଦେବତା କହିଲେ: “ଏହି ଏକୋଣେଶ କଳ୍ପକୁ ଶ୍ୱେତଲୋହିତ କଳ୍ପ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଏହି କଳ୍ପରେ, ଚତୁର୍ମୁଖୀ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ସେଉଁଠି, ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ତାଙ୍କର ପିତା ଖୁସି ହେଇ, ଦିବ୍ୟ ଯୁବା ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ସେ ଶ୍ୱେତ ନାମକ ଋଷି ହେଇ, ଦିବ୍ୟ ଭାଷା କହିଲେ; ମହାଦେବ ମହେଶ୍ୱର, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା, ସୃଷ୍ଟିର ନାୟକ ଓ ନିୟନ୍ତା, ତାଙ୍କର ପିତାକୁ ଦେଖି, ଗାୟତ୍ରୀ ସହିତ ପ୍ରଣାମ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲେ। ଏହା ପରେ, ଚତୁର୍ମୁଖୀ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଏହି ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଜୀବ, ଚଳ-ଅଚଳ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନର ଅମୃତ ପାଇଥିଲେ; ଏହିପରି, ମୋର ତପସ୍ୟା ଶକ୍ତିରେ, ମୁଁ ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିଛି। “ଏହି ତୁମେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବା ଜ୍ଞାନ କଣ—ଏହି ଏକ ଶୁଭ ଓ ପ୍ରମାଣିକ ଜ୍ଞାନ, ଯାହାର ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଜନ ଶୁଭ ଲାଭ କରେ?” ବାୟୁ ଦେବତା କହିଲେ: “ମୁଁ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଆତ୍ମା, ତାହାର ବନ୍ଧନ ଓ ପ୍ରଭୁ ସମ୍ପର୍କିତ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିଥିଲି—ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଧାର ଉପରେ ଶୁଭ ଚାହିଁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହେବା ଉଚିତ। “ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖ କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦୂର ହୁଏ; ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ବାସ୍ତବତାର ସ୍ପଷ୍ଟ ବୁଝିବା, ଏବଂ ବାସ୍ତବତା ଦୁଇ ପ୍ରକାର। ଚେତନ, ଅଚେତନ ଓ ତାଙ୍କର ନିୟନ୍ତା—ଏହି ତିନିଟିକୁ କ୍ରମସ: ଆତ୍ମା, ବନ୍ଧନ ଓ ପ୍ରଭୁ ଭାବରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରାଯାଏ। ଅବିନାଶୀ, ବିନାଶୀ ଓ ତାହାଠାରୁ ଉପରେ ଥିବା ଅନ୍ୟକୁ ଏହି ତିନିଟିକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିବେଚନା କରନ୍ତି। ଅବିନାଶୀ ହେଉଛି ଆତ୍ମା, ବିନାଶୀ ହେଉଛି ବନ୍ଧନ, ଏବଂ ଦୁଇଟିରୁ ଉପରେ ଥିବା ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଉଛି ପ୍ରଭୁ। “ଏହି ଅବିନାଶୀ କଣ? ବିନାଶୀ କଣ? ଏବଂ ଏହି ଦୁଇଟିଠାରୁ ଉପରେ ଥିବା କଣ?” ବାୟୁ ଦେବତା ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ପ୍ରକୃତି ବିନାଶୀ, ଆତ୍ମା ଅବିନାଶୀ। ଅନ୍ୟ ଏକ, ପରମ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଦୁଇକୁ ପ୍ରେରିତ କରନ୍ତି।” “ପ୍ରକୃତି କଣ? ଆତ୍ମା କିଏ? ତାଙ୍କର ସମ୍ପର୍କ କିପରି? ପ୍ରେରିତ କରୁଥିବା ପ୍ରଭୁ କିଏ?” ବାୟୁ କହିଲେ: “ମାୟାକୁ ପ୍ରକୃତି ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ଆତ୍ମା ମାୟାରେ ଆବୃତ। ତାଙ୍କର ସମ୍ପର୍କ ପ୍ରାଚୀନ କ୍ରିୟାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ; ଶିବ ହେଉଛି ପ୍ରେରକ ପ୍ରଭୁ।” “ମାୟା କଣ? ତାହାର ସ୍ୱଭାବ କଣ? କିପରି ଜନ ମାୟାରେ ଆବୃତ ହୁଅନ୍ତି? ତାହାର ମୂଳ କଣ? ଶିବତ୍ୱ କଣ? ଶିବ କେଉଁଠୁ?” ବାୟୁ ଦେବତା କହିଲେ: “ମାୟା ମହେଶ୍ୱରଙ୍କର ଶକ୍ତି; ମାୟାରେ ଆବୃତ ଜନ ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବର। ମଳ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅପବିତ୍ରତା, ଚେତନାକୁ ଆବୃତ କରେ; ଶୁଦ୍ଧି ହେଉଛି ଜନ୍ମଜାତ ଶିବତ୍ୱ। “ମାୟା କିପରି ସର୍ବବ୍ୟାପୀକୁ ଆବୃତ କରେ? କିପାଇଁ ଏହି ଆବୃତି ହୁଏ? ଏହି ଆବୃତି କିପରି ଦୂର ହୁଏ?” ବାୟୁ କହିଲେ: “ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆବୃତି ହୁଏ, କାରଣ କର୍ମ—କଳା ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ—ଅନୁଭବର କାରଣ ହୁଏ, ଏବଂ ମଳ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଏହା ଶେଷ ହୁଏ।” “କଳା ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଶ କଣ? କର୍ମ କଣ? ଏହି କର୍ମର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ କଣ? ଫଳ କଣ? ଆଧାର କଣ?” ବାୟୁ କହିଲେ: “କଳା, ଜ୍ଞାନ, ଆସକ୍ତି, କାଳ ଓ ନିୟମ—ଏହି ହେଉଛି କଳା ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଶ; ଅନୁଭବକାରୀ ହେଉଛି ପୁରୁଷ।” “କର୍ମ, ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ଏହାର ଫଳ ହେଉଛି ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ; ଏହାର ଆରମ୍ଭ ନାହିଁ, ମଳ ଶେଷ ହେଲେ ଏହି କର୍ମ ଶେଷ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହା ଅଜ୍ଞାନ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଅନୁଭବ କର୍ମ ନଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଅଛି; ଅପ୍ରକଟ ହେଉଛି ଅନୁଭବର କ୍ଷେତ୍ର; ଦେହ, ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତରିକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଅନୁଭବର ଉପାୟ। ମଳ ନଷ୍ଟ ହେଉଛି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ବିଶେଷ କୃପାରେ; ଆତ୍ମାର ମଳ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ଜନ ଶିବ ସମାନ ହୁଏ। “କଳା ଆଦି ପଞ୍ଚ ତତ୍ୱର କର୍ମ କଣ? କିପରି ଏହି ଭିନ୍ନତା ରହିଛି? ଅନୁଭବକାରୀ କିଏ? ଆତ୍ମାକୁ କିଏ ପୁରୁଷ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ?” ବାୟୁ କହିଲେ: “ଅପ୍ରକଟର ସ୍ୱଭାବ କଣ? କିପରି ଏହା ଅନୁଭବ ହୁଏ? ଅନୁଭବର ଆଶ୍ରୟ କଣ? ଦେହ କଣ?” “ଜ୍ଞାନ ଦିଶା ଓ କ୍ରିୟାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ; କାଳ ଆସକ୍ତିକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ; କାଳ ସେଠି ସୀମା; ନିୟମ ହେଉଛି ନିୟନ୍ତା। ଅପ୍ରକଟ ହେଉଛି କ୍ଷେତ୍ର, ତିନି ଗୁଣ ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶ; ଏହାକୁ ପ୍ରଧାନ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ପ୍ରକୃତି ଭାବରେ ତତ୍ୱ ଚିନ୍ତକମାନେ କୁହନ୍ତି। କଳା ଠାରୁ ପ୍ରକଟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଅପ୍ରକଟର ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରି; ଆନନ୍ଦ, ଦୁଃଖ ଓ ମୋହରେ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଜନମାନେ ତିନିପ୍ରକାର ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ପ୍ରକୃତିରେ ଏହି ଗୁଣ ତିନିଟି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ଅଛି, ତିଳରେ ତେଲ ଭଳି। ଆନନ୍ଦ ଓ ଆନନ୍ଦର କାରଣ ସାଧାରଣତଃ ସାତ୍ତ୍ୱିକ; ତାହାର ବିପରୀତ ରଜସ୍, ଅଲସ୍ୟ ଓ ମୋହ ତମସ୍।