ଏହିପରି ଏକ ଶୁଭ ଅବସରରେ, ବାୟୁଦେବ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ବସି, ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନ ପାଇଲେ। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇ, ତାଙ୍କର କୁଶଳ କ୍ଷେମ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସମସ୍ତେ କୁଶଳେ ଅଛନ୍ତି କି? ମହାଯଜ୍ଞ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଚାଲିଛି କି? ଦେବଦ୍ୱେଷୀ ଦାନବମାନେ କୌଣସି ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କରିନାହାନ୍ତି କି? ତୁମେ ଦେବତାଙ୍କୁ ସ୍ତୋତ୍ର, ଶସ୍ତ୍ର ଓ ପିତୃତର୍ପଣ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବାରେ କୌଣସି ଅପଶକୁନ ବା ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ୟର ଆବଶ୍ୟକତା ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି କି? ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ରିୟା ଯଥାନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଛି କି? ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହେବା ପରେ ଏବେ ତୁମେ କ'ଣ କରିବାକୁ ଚାହାଁଛ?" ବାୟୁଙ୍କ ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ, ଶିବଭକ୍ତ ବାୟୁଙ୍କୁ ଦେଖି ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟରେ ଖୁସି ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ ଋଷି ବିନମ୍ରତାର ସହିତ କହିଲେ, “ଆଜି ଆମେ ଶୁଭ ଅନୁଭବ କରୁଛୁ; ଆମର ତପସ୍ୟା ଫଳବତୀ ହେଲା, କାରଣ ଆପଣ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ଏହା ଆମର ମଙ୍ଗଳ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ। ଏବେ ଆପଣ ପୁରୁଣା ଏକ ଘଟଣା ଶୁଣନ୍ତୁ—ପୂର୍ବକାଳରେ ଯେତେବେଳେ ଆମର ମନ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକି ଥିଲା, ଆମେ ଜ୍ଞାନ ଲାଗି ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲୁ। ସେ, ଶରଣାଗତଙ୍କର ଶରଣ, କୃପାକରି ଆମକୁ କହିଥିଲେ—‘ରୁଦ୍ର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି; ସେଇ ପରମ କାରଣ।’ ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ବୁଝିବାକୁ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; କେବଳ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କର କୃପାରେ ଭକ୍ତି ଆସେ, ଏବଂ ସେଇ କୃପାରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ତେଣୁ ତାଙ୍କର କୃପା ପାଇଁ ତୁମେ ଏଠି ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘ ଯଜ୍ଞ କର; ଯଜ୍ଞ ଶେଷରେ ବାୟୁ ଏଠାକୁ ଆସିବେ, ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଜ୍ଞାନ ମିଳିବ, ଏବଂ ପରମ ଉପକାର ହେବ। ବଡ଼ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ପାଇ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏଠାକୁ ଆସିଛୁ, ଆପଣଙ୍କ ଆଗମନ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛୁ। ଏହି ଦୀର୍ଘ ଦେବବର୍ଷ ଯଜ୍ଞରେ ବସି ଆମର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ, କେବଳ ଆପଣଙ୍କ ଆସିବା ଅପେକ୍ଷା।" ଏହି ପୁରାତନ ଘଟଣାର କଥା ଶୁଣି ବାୟୁ ଦେବ ହୃଦୟରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଲେ। ତାପରେ, ଋଷିମାନେ ନିଜ ଜ୍ଞାନବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ବାୟୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଏବଂ ସେ ଶିବଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଶାସନଶକ୍ତି ବିଷୟରେ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ପୁଣ୍ୟବାସୀ ଋଷିମାନେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ବାୟୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପଚାରିଲେ—“ଆପଣ କିପରି ଭଗବାନଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ? ଏବଂ କିପରି ଶିବଙ୍କ ସ୍ୱରୂପରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯିଏ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଜନ୍ମଦେଇଛନ୍ତି?” ତାହା ପ୍ରତିଉତ୍ତରରେ ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—“ଏହି ଏକୋନବିଂଶତିତମ କଳ୍ପ ‘ଶ୍ୱେତଲୋହିତ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେଇ କଳ୍ପରେ ଚାରିମୁହଁ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ତପସ୍ୟା କଲେ। ତାଙ୍କର ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ସେଙ୍କର ପିତା, ସବୁଠାରୁ ସୁନ୍ଦର, ଦିବ୍ୟ ଯୁବକ ରୂପ ଧାରଣ କରି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ସେଠାରେ ସେ ‘ଶ୍ୱେତ’ ନାମକ ଋଷି ଭାବେ ଦିବ୍ୟ ବାଣୀ କହିଲେ; ମହେଶ୍ୱର ଦେବ ତାଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା, ସୃଷ୍ଟିର ନାୟକ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଗାୟତ୍ରୀ ସହିତ ପ୍ରଣାମ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲେ। ତାପରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ଚାରିମୁହଁ ବ୍ରହ୍ମା, ଏହି ଜ୍ଞାନ ପାଇ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଯେପରି ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କଠାରୁ ଜ୍ଞାନାମୃତ ପାଇଲେ, ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି।” ଋଷିମାନେ ପଚାରିଲେ—“ଆପଣ ଯେଉଁ ସତ୍ୟ ଓ ଶୁଭ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ମାନବ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରେ, ସେଇ ଜ୍ଞାନ କ’ଣ?” ବାୟୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ମୁଁ ଯେଉଁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ, ବନ୍ଧନ ଓ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ପାଇଛି, ଏହି ପରମ ଆଧାର ଉପରେ ଯିଏ ଅବଲମ୍ବନ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରେ। ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖ କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦୂର ହୁଏ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ସତ୍ୟର ବିଚାର, ଏବଂ ସତ୍ୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଚେତନ ଓ ଅଚେତନ, ଏବଂ ଉଭୟଙ୍କ ନିୟନ୍ତା। ଏହି ତିନିଟିକୁ କ୍ରମେ ଆତ୍ମା, ବନ୍ଧନ ଓ ପ୍ରଭୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅକ୍ଷୟ, କ୍ଷୟଶୀଳ ଓ ଉଭୟ ଉପରେ ଅତିତ—ଏହି ତିନିଟିକୁ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଲୋକେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଅକ୍ଷୟ ହେଉଛି ଆତ୍ମା, କ୍ଷୟଶୀଳ ହେଉଛି ବନ୍ଧନ, ଏବଂ ଉଭୟର ଉପରେ ଯିଏ, ସେ ପ୍ରଭୁ।" ଋଷିମାନେ ପୁନି ପଚାରିଲେ—“ଏହି ଅକ୍ଷୟ କ’ଣ? କ୍ଷୟଶୀଳ କ’ଣ? ଏବଂ ଏହି ଦୁଇଁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କିଏ? ଏହି କଥା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ, ବାୟୁଦେବ।” ବାୟୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ପ୍ରକୃତି କ୍ଷୟଶୀଳ, ଆତ୍ମା ଅକ୍ଷୟ; ଏହି ଦୁଇଁଠାରୁ ଉପରେ ଯିଏ, ସେ ପରମେଶ୍ୱର, ଯିଏ ଉଭୟକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥାନ୍ତି।” ଋଷିମାନେ ପଚାରିଲେ—“ଏହି ପ୍ରକୃତି କ’ଣ? କିଏ ଆତ୍ମା? ଦୁଇଁଠାର ଏକତା କିଭଳି? ଏବଂ କିଏ ଏହି ପ୍ରେରଣାଦାତା ପ୍ରଭୁ?” ବାୟୁ କହିଲେ—“ମାୟାକୁ ପ୍ରକୃତି ବୋଲାଯାଏ; ଆତ୍ମା ମାୟାରେ ଢାକାଯାଏ। ତାଙ୍କ ଏକତା ପୂର୍ବକର୍ମ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଶିବ ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରେରଣାଦାତା।" ଏହିପରି ମାୟା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଋଷିମାନେ ପଚାରିଲେ—“ମାୟା କ’ଣ? ତାହାର ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ? କିପରି ଏହା ଆତ୍ମାକୁ ଢାକିଥାଏ? ଏହାର ମୂଳ କ’ଣ? ଶିବତ୍ୱ କ’ଣ, ଏବଂ ଶିବ କିଏ?” ବାୟୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ମାୟା ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶକ୍ତି; ଯିଏ ମାୟାରେ ଢାକାଯାଏ ସେ ଚେତନ ସ୍ୱରୂପ। ମଳ, ଅନ୍ତସ୍ଥ ଅଶୁଦ୍ଧି, ଚେତନକୁ ଢାକିଥାଏ; ଶୁଦ୍ଧି ହେଉଛି ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ ଶିବତ୍ୱ।” ଏହି ମାୟା କିପରି ସର୍ବବ୍ୟାପୀକୁ ଢାକିଥାଏ ଏବଂ କାହିଁକି? ଏହି ଆବରଣ କ’ଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ହୁଏ, ଏବଂ କେଉଁପରି ଏହା ଦୂର କରାଯାଏ?” ବାୟୁ କହିଲେ—“ଯଦ୍ୟପି ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ତଥାପି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା, ଯାହା କଳା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ଅନୁଭୂତି ପାଇଁ ଏହି ଆବରଣ ହୁଏ, ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ମଳ ନଶ୍ୱର ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଶେଷ ହୁଏ।” ଏହି କଳା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ’ଣ? କର୍ମ କ’ଣ, ଏହା କିପରି ବର୍ଣ୍ଣିତ? ଏହାର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ କ’ଣ? ଏହାର ଫଳ କ’ଣ, ଏହାକୁ କିଏ ଭୋଗ କରେ, କିପରି ଭୋଗ କରାଯାଏ?